Przemysłowe poprzemysłowe

1 [40] 2013

03 | 08 | 2015

Stalowa Wola – diagram władzy

Fakt utworzenia Centralnego Okręgu Przemysłowego ogłoszono oficjalnie w lutym 1937 roku. Planowana z rozmachem inwestycja państwowa była częścią programu gospodarczego skoncentrowanego, przynajmniej w pierwszej fazie, na budowie zakładów zbrojeniowych oraz na rozbudowie przemysłu ciężkiego i chemicznego1. Sprawną realizację zamierzeń umożliwiło ożywienie gospodarcze, które nastąpiło w połowie lat 30. XX wieku po długoletnim, głębokim kryzysie ekonomicznym.

COP był największą, po budowie Gdyni, inwestycją państwową II Rzeczypospolitej i realizacją o bardzo dużym znaczeniu dla ówczesnej władzy – przede wszystkim militarnym, wynikającym z zaostrzającej się sytuacji międzynarodowej, ale także prestiżowym czy wręcz propagandowym. Patronat nad projektem objął prezydent, a także Główny Inspektorat Sił Zbrojnych z Edwardem Rydzem-Śmigłym na czele. COP postanowiono zbudować w centrum kraju, zarówno ze względów strategicznych (duża odległość od granicy niemieckiej i sowieckiej), jak i ekonomicznych (dogodny transport, stosunkowo łatwy dostęp do surowców)2. Wybrano północno-wschodnią część Kotliny Sandomierskiej, obszar województw: kieleckiego, krakowskiego, lubelskiego i lwowskiego.

Jednym z najważniejszych ośrodków przemysłowych COP-u miały być zakłady hutniczo-mechaniczne, dla których wyznaczono miejsce na lewym brzegu Sanu, w pobliżu wsi Pławo, 6 kilometrów na południe od niewielkiego miasta Rozwadowa. W ubogim, słabo uprzemysłowionym regionie o wysokim bezrobociu zamierzano zbudować hutę wytapiającą stal szlachetną dla przemysłu zbrojeniowego i fabrykę sprzętu artyleryjskiego. Nieco ponad 1000 hektarów przeznaczonych pod tę inwestycję podzielono na trzy strefy: przemysłową, przyzakładowe osiedle oraz elektrownię3. Założenie to określano w ówczesnej prasie jako „punkt środkowy całego tego okręgu przemysłowego, jego najważniejszy zakład gospodarczy, jego serce i mózg”4. Od początku planowano budowę nie tylko osiedla, ale także dużej aglomeracji z kilkoma dzielnicami i portem rzecznym. W oficjalnych rządowych publikacjach pisano o „należycie zaprojektowanym i rozplanowanym mieście”5. Według projektów Bronisława Rudzińskiego i Stefanii Skibniewskiej (1937–1938) przyfabryczne osiedle w ciągu kilkunastu lat miało się przekształcić w miasto zamieszkane przez 20–50 tysięcy mieszkańców. Planowano założenie o kształcie zbliżonym do trójkąta, którego wierzchołek znajdowałby się w pobliżu Rozwadowa, zachodni koniec podstawy wyznaczałyby tereny przemysłowe, wschodni zaś – planowany most na Sanie. Osią, czy też granicą, dzielącą miasto na dwie wyraźne strefy ustanowiono linię kolejową Rozwadów – Przeworsk. Do opisu tego planu jeszcze wrócimy. Budowę fabryki metalurgiczno-mechanicznej, nazwanej Zakładami Południowymi, rozpoczęto w marcu 1937 roku. Kilka miesięcy później zaczęto wznosić pierwsze bloki osiedla robotniczego. Inwestycją kierował Fundusz Kwaterunku Wojskowego przy wsparciu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i Towarzystwa Osiedli Robotniczych6. W styczniu 1938 roku powstającemu miastu nadano symboliczną nazwę Stalowa Wola. Jej autorstwo przypisuje się generałowi Tadeuszowi Kasprzyckiemu, ministrowi spraw wojskowych, który podobno miał także wpływ na układ całego założenia7.


[1.] P. Wieczorkiewicz, Historia polityczna Polski 1935–1945, Warszawa: Książka i Wiedza, 2005, s. 12.
[2.] Tamże, s. 13.
[3.] Na temat urbanistyki Stalowej Woli zob.: J. Chałupski, Osiedla mieszkaniowe budowane przy fabrykach i zakładach przemysłowych w regionie przetwórczym COP w latach 1936–1939, Rzeszów: Redakcja Wydawnictw Uczelnianych Politechniki Rzeszowskiej, 1987; B. Sakowska-Knapp, Plany zagospodarowania przestrzennego głównych ośrodków regionu w Centralnym Okręgu Przemysłowym. Projekty Sandomierza i Stalowej Woli z lat 1936–1939, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1986, z. 1, s. 65–76; M. Stańkowski, Stalowa Wola. Architektura sztandarowej inwestycji COP-u, Rzeszów: Wydawnictwo Libra, 2008.
[4.] W Kuźniach Stalowej Woli, „Na Szerokim Świecie” 1938, nr 28, s. 9.
[5.] „Monitor Polski” 1938, nr 105, s. 1.
[6.] D. Garbacz, Narodziny. Stalowa Wola 1937–1939, Stalowa Wola: Muzeum Regionalne w Stalowej Woli, 2005, s. 67–68.
[7.] Pan Prezydent Rzeczypospolitej prof. Ignacy Mościcki w Stalowej Woli, „Monitor Polski” 1939, nr 135, s. 3.