Plac Salimbenich w Sienie (fot. wikimedia commons cc a-s a 4.0)

Konserwacja /rekonstrukcja

2 [53] 2016

27 | 01 | 2017

Restauracja z wyobraźni

Konstrukcja tożsamości w Toskanii

Restauracja zabytków w Toskanii od lat 20. XIX wieku do dziś często miała na celu mitologizowanie przeszłości oraz konstruowanie tożsamości regionalnej i narodowej. Przez pojęcie „renowacji”, przeciwstawione pojęciu „konserwacji”, rozumiem sposób przetworzenia zabytków i budynków historycznych, który miał je przywrócić do stanu pierwotnego. W wielu przypadkach ów stan został wykreowany w wyobraźni twórców owych renowacji. Zabiegom tym – od czasów kształtowania się państw narodowych w XIX wieku, poprzez przekształcenia centrów historycznych w okresie faszyzmu, po współczesne strategie ochrony krajobrazu i promocji turystycznej – towarzyszyły motywacje polityczne i ekonomiczne. Stałym elementem tych działań jest „ukryta” polityka renowacji jako narzędzia budowania tożsamości i genius loci. Pomimo że w międzynarodowej debacie pojęcie „restauracji” ustępuje pojęciu „konserwacji”1, realizowane polityki ochrony zabytków w Toskanii nadal promują wyidealizowane i odległe od prawdy historycznej wizerunki krajobrazu i miejskich starówek. O ile w przeszłości zabiegi konserwatorskie w centrach historycznych wykorzystywały architekturę i historię po to, by zbudować zbiorową tożsamość, o tyle dzisiaj faktyczna muzealizacja szerokich obszarów toskańskiego terytorium zdaje się służyć przeważnie promowaniu regionu na międzynarodowym rynku turystycznym.

RESTAURACJA, NACJONALIZM ROMANTYCZNY I GOTHIC REVIVAL

Głównym przedstawicielem „restauracji odtwarzającej”, zwanej też stylistyczną, był francuski architekt Viollet‑le‑Duc (1814–1879), którym inspirowało się wielu projektantów i konserwatorów w Europie. Jego celem nie była konserwacja zabytków w tej postaci, w jakiej przekazała je nam historia, lecz odtworzenie ich pierwotnych kształtów, także poprzez usunięcia i stylowe odtworzenia. Odnawiać zabytek oznaczało zatem przywracać jego pierwotny zamysł, jakby możliwe było cofnięcie się w czasie i stanie się tożsamym z twórcą dzieła. Epoka dziewiętnastowiecznych restauracji odcisnęła swoje piętno na wizerunku wielu europejskich miast. Interwencje Viollet‑le‑Duca w paryskiej katedrze Notre‑Dame, dokonywane od 1845 roku, wyraźnie unaoczniają zniekształcenia, jakim podlegał zabytek i jego otoczenie. Dla Viollet‑le‑Duca „restaurować zabytek nie znaczy go ochraniać, naprawiać lub odbudowywać, lecz przywrócić go do takiego stanu, który mógł nigdy nie istnieć w danym czasie”2.

Zabiegi restauracji odtwarzającej lub „z wyobraźni” należy wpisać w nurt nacjonalizmu romantycznego lub Gothic Revival – ruchu ponownego odkrycia architektury gotyckiej, rozkwitającego w Anglii od 1740 roku, a w XIX wieku w innych krajach europejskich oraz Ameryce Północnej. Restauracje takie jak te przeprowadzone w katedrach w Paryżu, Kolonii (1842–1880), Pradze (1844–1929) i Florencji (1876–1887) były konstruowaniem tożsamości wyimaginowanych wspólnot narodowych3. Dziewiętnastowieczne ruchy neogotyckie czy inne nurty zainspirowane średniowieczem były reakcją, w swoim najszerszym znaczeniu, na zderzenie zachodniej cywilizacji z nowoczesnością4.

Sytuując restaurację z wyobraźni w kontekście ruchów opozycyjnych wobec nowoczesności, można zrozumieć, jak duże znaczenie miały one dla dziewiętnastowiecznych ośrodków władzy w Toskanii, zdeterminowanych, by utrzymać swoją kulturową i polityczną hegemonię i hamować wszelkie próby modernizacji. Panujący system polityczny skłaniał się ku pielęgnowaniu średniowiecznej przeszłości, byle by zachować status quo w epoce wielkich zmian. Po zjednoczeniu Włoch odwołania do przeszłości służyły także wzmocnieniu wątłej tożsamości nowej nacji. Z tego powodu promowano różne interwencje z wyobraźni w centrach historycznych miast, które miały kreować wyidealizowany i uproszczony obraz własnej przeszłości. Wyrazistymi działaniami z tego okresu są tu interwencje Gaetana Baccaniego na placu Katedralnym we Florencji oraz Giuseppe Partiniego w centrum historycznym Sieny.

„UPORZĄDKOWANIE” PLACU KATEDRALNEGO WE FLORENCJI

W swojej roli architekta Kurii i Wielkiego Księcia Gaetano Baccani podejmował się wielu odpowiedzialnych i zaszczytnych zadań. Jego najważniejszą interwencją było uporządkowanie placu Katedralnego we Florencji. Na początku XIX wieku plac ten wyglądał zupełnie inaczej: katedra – obecnie samotna dominanta wielkiego owalnego placu – była otoczona przez niższą zabudowę miejską, która uniemożliwiała całościowy ogląd zabytku. Od strony południowej elewacji świątyni budynki tworzyły gęstą tkankę pomiędzy katedrą, dzwonnicą Giotta a parafią. Baccaniemu powierzono przygotowanie projektu uporządkowania placu. Projekt ten, dokończony w 1823 roku, miał trzy podstawowe cele: modernizację i odrestaurowanie budynku parafialnego, racjonalne zagospodarowanie i upiększenie przestrzeni placu oraz wykreowanie spektakularnego widoku na katedrę i dzwonnicę. Baccani zaproponował wyburzenie większej części parafii oraz poszerzenie przestrzeni placu od północnej strony świątyni. By uwydatnić monumentalizm katedry, zadecydowano, że nowe budowle będą utrzymywane w powściągliwym stylu neoklasycznym. Interwencja ta, wyciskająca swoje piętno na strukturze miasta, rozpoczęła całą epokę zabiegów oczyszczania florenckiej starówki, które osiągnęły kulminację wraz z otwarciem placu Wiktora Emanuela II (obecnie plac Republiki) w 1895 roku. Florencja stała się wzorem dla podobnych przekształceń przeprowadzanych wokół innych włoskich katedr na przestrzeni XIX wieku5.

W 1840 roku Baccaniemu powierzono zadanie przeprowadzenia renowacji wnętrza florenckiej katedry. Architekt postarał się, by przywrócić porządek, symetrię i prostotę kościołowi. Usunięto liczne chaotycznie porozmieszczane średniowieczne ołtarze. Dwa wielkie pomniki konne, dzieła Paola Uccella i Andrei del Castagno, zerwano ze ściany i położono z powrotem tak, by z sobą symetrycznie korespondowały. Ułożono posadzkę z geometrycznym wzorem, rozebrano ogrodzenie strefy ołtarzowej i ołtarze. Podobne zabiegi Baccani wykonał w głównych florenckich kościołach. W 1842 roku przyszła kolej na dzwonnicę Santa Croce. W 1857 roku zostały usunięte ołtarze autorstwa Vasariego z bazyliki Santa Maria Novella, na ich miejscu powstały nowe w stylu neogotyckim. W 1859 roku odrestaurowano wnętrze bazyliki św. Wawrzyńca, inspirując się estetyką Brunelleschiego. W 1865 roku stworzono długi mur z nagrobkami w stylu neogotyckim biegnący od wschodniej elewacji Santa Maria Novella przez całą długość przylegającej do kościoła ulicy degli Avelli. Dalszym zabiegiem służącym odtworzeniu średniowiecznego kolorytu placu Katedralnego była renowacja Loggii del Bigallo – odbudowano na nowo wnęki, odmalowano freski, stworzono eleganckie trójlistne biforia na pierwszym piętrze budynku, uporządkowano rynnę i dach. Oblicze placu zmieniło się zupełnie po dokończeniu fasady katedry (1870–1883) według projektu Emilia de Fabrisa. Wszystkie te przeprowadzone w XIX wieku działania znacząco zmieniły wygląd historycznego centrum Florencji, podporządkowując go wyidealizowanemu średniowiecznemu obrazowi miasta. Włączały się one w pielęgnowanie tożsamości narodowej i lokalnej, opartej na podobnie wyidealizowanej wizji historii oraz zmitologizowanych życiorysach wielkich artystów i literatów przeszłości.


[1.] M. Dezzi Bardeschi, Restauro: due punti e a capo, Milano: Franco Angeli, 2004; M. Ciatti, Appunti per un manuale di storia e teoria del restauro, Firenze: Edifir, 2009, s. 429–445.
[2.] E.E. Viollet‑le‑Duc, Restauration, [hasło w:] Dictionnaire raisonne de L’Architecture francaise, t. VIII, Paris 1854–1866. Cyt. za: E. Vassallo, Eugene Emmanuel Viollet‑le‑Duc (1814–1879), [w:] La cultura del restauro. Teorie e fondatori, a cura di S. Casiello, Venezia: Marsilio, 1996, s. 78 (tłum. E. Ranocchi).
[3.] B. Anderson, Imagined Communities. Reflections on the Origin and the Spread of Nationalism, London–New York: Verso, 2006. Na przykład Victor Hugo utożsamiał architekturę gotycką z narodową architekturą francuską i był gorącym zwolennikiem konieczności jej zachowania. Jak napisze w swojej głośnej powieści z 1832 r., Dzwonnik z Notre‑Dame, „wpójmy w naród w miarę możliwości miłość do architektury ojczystej”. A jednak Hugo będzie także jednym z pierwszych krytyków, wraz z Ruskinem, renowacji z wyobraźni. Por. M Dezzi Bardeschi, dz. cyt., s. 118–129.
[4.] Por. M.J. Lewis, The Gothic Revival, London: Thames & Hudson, 2002, s. 7.
[5.] Podobne działania przeprowadził architekt Giuseppe Mengoni na placu Katedralnym w Mediolanie oraz na Piazza dei Miracoli w Pizie.