Fot. Archiwum Państwowego Mmuzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu

Planowanie

1 [56] 2017

15 | 04 | 2017

Auschwitz, miejsce wieloprzemysłowe

Do powstania Auschwitz – miejsca ekstremalnego i metodycznego okrucieństwa – przyłożyli rękę również architekci, co wykazali Debórah Dwork, Robert Jan van Pelt i Niels Gutschow1. Naziści nie wymyślili obozów jako takich, a nawet nie wymyślili obozów koncentracyjnych – ten rodzaj więzienia wynaleźli Brytyjczycy w czasach wojen burskich2 – ale to naziści jako pierwsi połączyli więzienie, produkcję i eksterminację prowadzoną na skalę przemysłową, Auschwitz zaś był największym obozem, jaki niemiecka Rzesza wybudowała w Europie – zarówno pod względem obszaru, jak i liczby ludzi, którzy przezeń przeszli3. Na taką a nie inną lokalizację obozu wpłynęło kilka czynników: centralne położenie w regionie, połączenia kolejowe z zachodem, wschodem i południem Europy, bliskość złóż mineralnych, zasoby wody, a także żyzna ziemia, nadająca się pod uprawy.

Niels Gutschow przeanalizował kolejne, złożone fazy planowania. Opisał projekty opracowane dla miasta Oświęcim, wraz z planami rozbudowy dzielnic mieszkaniowych, oraz projekty poszczególnych elementów obozów koncentracyjnych i ich rozlokowanie w regionie. Wokół Oświęcimia umieszczono strefę przemysłową jeszcze zanim ulokowano tam obóz – pierwsze projekty opracowano właśnie z takim założeniem. Najwcześniejsze projekty były przygotowywane we współpracy z cywilnymi władzami niemieckimi, centralną administracją SS i koncernem gigantem I. G. Farben, który wybrał to miejsce ze względu na przemysłowy potencjał regionu, jak już po wojnie wspominał ówczesny dyrektor firmy, odpowiedzialny w Ministerstwie Uzbrojenia za przemysł chemiczny4. Było to ambitne przedsięwzięcie, de facto polegające na stworzeniu zupełnie nowego miasta w ramach całościowej, regionalnej wizji środowiskowej, która niewiele zostawiała przypadkowi. Stanowiło ono odpowiedź na produkcyjne potrzeby zakładu I. G. Farben pod nazwą Buna, który wytwarzał syntetyczną gumę z węgla i ropy, a także na wymogi firm należących do SS, takich jak Deutsche Ausrüstungswerke, Deutsche Erd- und Steinwerke, Golleschauer Portlandzement AG i kilku koncernów górniczych. Jednocześnie było wynikiem metodycznej współpracy wielu jednostek administracyjnych – berlińskich i regionalnych – kontrolowanych przez politycznych i gospodarczych przywódców niemieckiej Rzeszy.

Pierwszą fazą projektowania miasta i studium rozwoju regionu kierował wrocławski architekt Hans Stosberg, który kształcił się w Monachium i Hanowerze, napisał pracę dyplomową z historii urbanistyki. Na początku 1941 roku Stosbergowi powierzono zadanie Landesplanung strefy mieszkalnej, która miała pomieścić czterdzieści tysięcy osób. W tym celu opracował Raumordnungskizze (ogólny plan zagospodarowania). Jednocześnie, począwszy od 1940 roku – niedługo po tym jak Rudolf Höß został mianowany komendantem pierwszego obozu zainstalowanego w dawnych koszarach austriackich – architekci Fritz Ertl, student Bauhausu w Dessau w latach 1928–1931 oraz pochodzący z Biberach August Schlachter stworzyli pierwsze biuro projektowe, które miało zajmować się planowaniem i nadzorowaniem budowy samego obozu.

Auschwitz to nie był jeden obóz. Była to sieć złożona z trzech obozów głównych: Auschwitz I, czyli Stammlager, zbudowany na planie trapezoidalnym na południowy zachód od Oświęcimia, mieszczący centrum administracyjne, centralę i biura; na zachód, na planie prostokąta, leżał Auschwitz II, czyli Brzezinka (Birkenau), obóz zagłady z komorami gazowymi i piecami krematoriów, otoczony archipelagiem mniejszych obozów rolniczych; na wschód zaś jeszcze większy prostokąt Auschwitz III, czyli Monowitz (Monowice), przylegające do fabryki chemicznej Buna należącej do koncernu I. G. Farben, której przedłużeniem były liczne kopalnie i podobozy przemysłowe. W apogeum swojej działalności, w kompleksie obozów w Auschwitz przebywało 135 tysięcy więźniów – i to w regionie, który przedtem był słabo zaludniony. Zamordowano tu 1,1 miliona ludzi5.


[1.] R. J. van Pelt, D. Dwork, Auschwitz: 1270 to the Present, New Haven–London: Yale University Press, 1996. Zob. też: N. Gutschow, Ordnungswahn: Architekten planen im ‘eingedeutschten Osten’ 1939–1945, Gütersloh: Bertelsmann; Basel–Boston–Berlin: Birkhäuser, 2001. Problem ten omówiłem pokrótce w artykule: J. L. Cohen, „La mort est mon projet”: architectures de la déportation, [w:] La Déportation et le Systeme concentrationnaire nazi, ed. F. Bédarida,  L. Gervereau, Paris: Musée d’Histoire contemporaine BDIC, 1995, s. 32–41.
[2.] G. Agamben, Homo Sacer: Sovereign Power and Bare Life, przeł. D. Heller-Roazen, Stanford:  Stanford University Press, 1998.
[3.] Die nationalsozialistischen Konzentrationslager 1933 bis 1945. Entwicklung und Struktur, ed. U. Herbert, K. Orth, Ch. Dieckmann, Göttingen: Wallstein, 1998.
[4.] N. Gutschow, dz. cyt., s. 82, przyp. 26.
[5.] F. Piper, Die Rolle des Lagers Auschwitz bei der Verwirklichung der nationalsozialistischen Ausrottungspolitik, [w:] Die nationalsozialistischen Konzentrationslager 1933 bis 1945, dz. cyt., s. 390–414, przyp. 28.