Przestrzeń jako taka

2 [41] 2013

03 | 08 | 2015

Architektura znowu jako przestrzeń? Uwagi na temat zwrotu przestrzennego.

Autorzy wstępu do wydanego stosunkowo niedawno tomu poświęconego zwrotowi przestrzennemu (spatial turn) w naukach społecznych i humanistyce z aprobatą przyjmują awans geografii z funkcji „importera” pojęć do roli ich „eksportera” i analizują, „jak geografowie wpłynęli na inne dyscypliny wiedzy oraz w jaki sposób geografia zmotywowała badaczy do myślenia przestrzennego”1. Taki bilans jest jednak trudny do sporządzenia i wystarczy rzut oka na zwrot przestrzenny w socjologii i w historii, by stwierdzić, że większość wysiłku jest tam skierowana nie na import pojęć, ale na przepisanie na nowo przestrzennych genealogii tychże dyscyplin. Przykładem może być powrót socjologów do Émile’a Durkheima, Maurice’a Halbwachsa czy Georga Simmla i ponowne odczytywanie tradycji szkoły Annales przez historyków2.

W dyskursie architektonicznym odkrywanie na nowo pojęcia przestrzeni nie było konieczne − wszak od końca XIX stulecia zajmowało ono uprzywilejowane miejsce w niemieckiej historii sztuki i architektury (August Schmarsow, Alois Riegl), estetyce (Theodor Lipps, Herman Sörgel) i krytyce sztuki (Adolf Hildebrand). Oddziaływanie tej debaty, daleko wykraczającej poza dyscypliny akademickie i poza Niemcy, zaowocowało powszechną zgodą na rozumienie przestrzeni jako istoty architektury w okresie międzywojennym. Konsensus ten został osiągnięty przez historyków sztuki i architektury, takich jak Sigfried Giedion, Nikolaus Pevsner czy Geoffrey Scott. Przyjęli go również awangardowi architekci, którzy chcieli uniknąć dziewiętnastowiecznego dylematu, z którym musieli się zmierzyć, a który trafnie oddaje tytuł wydanej w 1828 roku książki Heinricha Hübscha − In welchem Style sollen wir bauen? („W jakim stylu powinniśmy budować?”)3. Obecnie ten konsens został zerwany, a niektóre co bardziej innowacyjne propozycje na gruncie dyskursu architektonicznego i praktyki powstałe w ciągu ostatnich czterdziestu lat sformułowano wręcz przeciwko ujmowaniu architektury jako przestrzeni. Przykłady takiej postawy znajdziemy wśród architektów – od Roberta Venturiego i Denise Scott-Brown, argumentujących na rzecz „architektury raczej jako znaku, a nie jako przestrzeni”, po Rema Koolhaasa, który stwierdził, że „zawsze myślał, iż pojęcie «przestrzeni» jest zbędne”, pomimo że sam często tego terminu używał4. Począwszy od lat 60. XX wieku można również zaobserwować proces historyzacji nie tylko pojęcia przestrzeni wytworzonego przez architektoniczne awangardy z początku XX wieku, ale również dorobku działających w międzywojniu badaczy i krytyków, którzy traktowali przestrzeń jako punkt odniesienia dla wiedzy architektonicznej5.

Innymi słowy, jeżeli zwrot przestrzenny rozumiemy szeroko jako wprowadzenie pojęcia przestrzeni do dyskursu konkretnej dyscypliny wiedzy, to nie wydaje się, żeby miał wiele do zaoferowania współczesnym dyskusjom toczonym w świecie architektury. Tym niemniej stanowi on fundamentalne wyzwanie i może być ożywczym impulsem dla współczesnych badań architektonicznych, o ile tylko zostanie ujęty z uwzględnieniem jego warunków historycznych, to znaczy jako zbiór teoretycznych rozstrzygnięć dokonanych przez krytycznych myślicieli, takich jak Henri Lefebvre, Michel Foucault czy Pierre Bourdieu, w odpowiedzi na zasadnicze przekształcenia gospodarcze, polityczne, technologiczne i kulturowe, jakie dokonały się w skali globalnej w latach 60. i 70.

Wobec tych przemian Lefebvre sformułował swoją teorię produkcji przestrzeni, ogłoszoną w sześciu książkach wydanych między 1968 (Le Droit à la ville) a 1974 rokiem (La production de l’espace), które Edward Soja uznał za jeden z głównych przyczynków do „ponownego docenienia przestrzeni w nowoczesnej teorii krytycznej” (tak właśnie Soja definiował zwrot przestrzenny)6. Lefebvre proponował swoją teorię jako odpowiedź na liczne zjawiska: wyłonienie się „biurokratycznego społeczeństwa kontrolowanej konsumpcji”, kryzys marksizmu i rozczarowanie państwowym socjalizmem oraz instytucjonalizację myśli krytycznej − w tym krytycznej urbanistyki − w procesie zarządzanej przez państwo działalności planistycznej. Jednocześnie jego publikacje wpisały się w rewizję ruchu nowoczesnego, a ściślej rzecz ujmując, w krytykę tego, co Lefebvre uznawał za modernistyczne rozumienie przestrzeni. Jego opis „odkrycia przestrzeni” dokonanego przez architektów z początku XX stulecia dzisiaj wydaje się charakterystyczny dla polemik z funkcjonalistyczną urbanistyką i architekturą modernistyczną toczonych w latach 60., zakwestionowanych następnie przez historiografię CIAM oraz „innych tradycji” ruchu modernistycznego7. Dokonane przez Lefebvre’a przypisanie architekturze modernistycznej „abstrakcyjnego” rozumienia przestrzeni – jednocześnie homogenicznej i sfragmentaryzowanej, geometrycznej, wizualnej i fallicznej − nie odzwierciedlało wielości awangardowych wyobrażeń związanych z przestrzenią. Te ostatnie obejmowały przecież całe spektrum idei: od plan libre Le Corbusiera, fliessendes Raumkontinuum Gropiusa, przestrzeni izotropicznej El Lissitzkiego, poprzez rozumienie przestrzeni jako miejsca odgrodzonego – zainspirowane przez Gottfrieda Sempera, przeformułowane przez Hendrika Petrusa Berlagego i Petera Behrensa, a następnie włączone do Raumplan Adolfa Loosa; aż po pojęcie przestrzeni jako przedłużenia ciała, wprowadzone przez Augusta Schmarsowa w jego wykładach z historii architektury8.

Mimo tych ograniczeń pisma Lefebvre’a stały się ważne dla kultury architektonicznej ze względu na zawartą w nich próbę sproblematyzowania rozumienia przestrzeni jako uprzywilejowanego medium architektury. Lefebvre twierdził, że o ile architektura początku XX wieku odkryła przestrzeń, o tyle należy rozumieć owo odkrycie jako jej instrumentalizację – uznanie za środek, narzędzie i środowisko praktyk społecznych. Wiele takich form instrumentalizacji Lefebvre przestudiował w ramach badań prowadzonych od lat 40. Obejmowały one badania empiryczne związane z socjologią terenów wiejskich i miast (z naciskiem na znaczenie przestrzeni miejskiej dla struktury klasowej powojennej Francji), a także badania codziennych praktyk mieszkańców pojedynczych domów i osiedli9. Na podstawie tych doświadczeń Lefebvre sformułował pojęcie przestrzeni jako społecznie produkowanej i społecznie produktywnej.

Lefebvre’a rozumienie przestrzeni opiera się na trzech założeniach teoretycznych. Pierwsze to przejście od badań nad przestrzenią jako taką do badania procesów jej produkcji w różnych skalach: od rytmów życia codziennego po globalne procesy urbanizacji. Drugim jest uznanie wielości praktyk społecznych składających się na te procesy, obejmujących materialne praktyki przekształcania przestrzeni, praktyki jej reprezentacji oraz jej doświadczanie i przyswajanie. Trzecim wreszcie założeniem jest skupienie na sprzecznym i politycznym charakterze procesów produkcji przestrzeni. Za sprawą tych założeń powstała perspektywa badawcza niezgodna z próbami ujmowania przestrzeni jako opartej na pojedynczej uniwersalnej zasadzie. Perspektywa ta była wyzwaniem nie tylko dla wyobraźni przestrzennej ruchu modernistycznego (jak widział to sam Lefebvre), ale także dla jego próby zredukowania fundamentalnej dialektyki przestrzeni do ogólnej formy determinowanej jedną powszechną sprzecznością wyrastającą z Marksowskiej opozycji wartości użytkowej i wartości wymiennej10.


[1.] B. Warf, S. Arias, Introduction. The Reinsertion of Space into Social Sciences and Humanities, [w:] The Spatial Turn. Interdisciplinary Perspectives, eds. B. Warf, S. Arias, London: Routledge, 2009, s. 2. Pierwsza wersja tego artykułu została zaprezentowana podczas panelu „Beyond the Spatial Turn. Redefining Space in Architectural History”, w którym wzięli udział: Stephen Cairns, Greig Crysler, Hilde Heynen, Anat Falbel, Janike Kampevold Larsen, Alona Nitzan-Shiftan i Carmen Popescu (First international meeting of the European Architectural History Network, Guimarães, 20 czerwca 2010).
[2.] Spatial Turn. Das Raumparadigma in den Kultur- und Sozialwissenschaften, eds. J. Doring, T. Thielmann, Berlin: Transcript, 2009.
[3.] P. Tournikiotis, The Historiography of Modern Architecture, Cambridge: MIT Press, 1999; Á. Moravánszky, K. Moravánszky-Gyöngy, Architekturtheorie im 20. Jahrhundert. Eine kritische Anthologie, Vienna: Springer, 2003; A. Vidler, Warped Space. Art, Architecture, and Anxiety in Modern Culture, Cambridge: MIT Press, 2000; por. H. Hubsch, In welchem Style sollen wir bauen?, Karlsruhe: Müller’sche Hofbuchhandlung, 1928.
[4.] R. Venturi, D. Scott-Brown, Architecture as Signs and Systems. For a Mannerist Time, Cambridge, MA: Harvard University Press, 2004; R. Koolhaas, Navigating the Local. Conversation with Sang Lee, [w:] The Domestic and the Foreign in Architecture, eds. S. Lee, R. Baumeister, Rotterdam: 010 Publishers, 2007, s. 344.
[5.] Zob. P. Tournikiotis, dz. cyt.; Á. Moravánszky, K. Moravánszky-Gyöngy, dz. cyt.
[6.] E.W. Soja, Postmodern Geographies, London: Verso, 1989.
[7.] Team 10, 1953−81. In Search of a Utopia of the Present, eds. D. van den Heuvel, M. Risselada, Rotterdam: Netherlands Architecture Institute, 2005; C.St. John Wilson, The Other Tradition of Modern Architectur. The Uncompleted Project, London: Academy, 1995. Zob. również: M. de Sola-Morales, Another Modern Tradition. From the Break of 1930 to the Modern Urban Project, „Lotus” 1989, vol. 64, s. 6−31.
[8.] Á. Moravánszky, K. Moravánszky-Gyöngy, dz. cyt.; A. Forty, Words and Buildings. A Vocabulary of Modern Architecture, New York: Thames & Hudson, 2000.
[9.] Ł. Stanek, Henri Lefebvre on Space. Architecture, Urban Research and the Production of Theory, Minneapolis: University of Minnesota Press, 2011.
[10.] Tamże, rozdz. 3.