Przeskocz do treści

Fot. M. Krzyżanek, CC BY-SA

Planowanie

1 [56] 2017

15 | 04 | 2017

Planowanie i higiena

W książce Architectural Principles in the Age of Historicism (której tytuł jest parafrazą Architectural Principles in the Age of Humanism Rudolfa Wittkowera z 1949 roku) Robert Jan van Pelt uznaje Auschwitz za najbardziej znaczącą „cezurę” w historii architektury, przejmując to określenie od teologa Arthura A. Cohena i filozofa Martina Bubera23. Zarzucając historykom architektury, że wolą zajmować się projektami Berlina-Germanii niż rzeczywistością nazistowskiej architektury, nazywa Auschwitz „jedynym prawdziwym miastem, które zbudował nazizm”24. Skoro jednym z najsilniej zakorzenionych paradygmatów historyzmu była ateńska polis, to Auschwitz było miastem, które miało również swój „Akropol, Agorę i domy”25. Agorą był plac apelowy, Akropolem – krematoria, domami – baraki.

Z badań, prowadzonych między innymi przez niemieckich historyków architektury, wynikają nieoczywiste zależności między modernizmem z kręgu Bauhausu a praktykami niektórych absolwentów tej uczelni w czasie III Rzeszy. Wydaje się, że socjalizujący modernizm Bauhausu (kilkudziesięciu uczniów i wykładowców tej uczelni, zamkniętej przez nazistów w kwietniu 1933 roku, było prześladowanych lub aresztowanych, w tym Otti Berger, który zginął w Auschwitz26) nie ma nic wspólnego z tak zwaną architekturą nazistowską, zazwyczaj utożsamianą z „redukcyjnym neoklasycyzmem” projektów Alberta Speera. A jednak, można odnaleźć elementy wspólne – na przykład nacisk na uprzemysłowienie i standaryzację konstrukcji budowalnych. Jednym z architektów Bauhausu, asystentem Waltera Gropiusa, był Ernst Neufert (1900–1986), autor Bauentwurfslehre, podręcznika projektowania opublikowanego po raz pierwszy w 1936 roku (dostępnego również w języku polskim; pierwsze wydanie w 1980 roku27). W 1938 roku Albert Speer zlecił Neufertowi opracowanie norm dla budownictwa mieszkaniowego; w 1943 roku Neufert opublikował Bauordnungslehre (znany jako BOL), ze wstępem Speera28. Podręcznik Neuferta to, najogólniej rzecz ujmując, zbiór norm i podstaw wymiarowania wynikający z zasad ergonomii, zestawiony z klasyfikacją typów architektonicznych, takich jak domy, schrony, szkoły, biblioteki, biura, banki, sklepy, zakłady przemysłowe, budownictwo wiejskie, hotele, teatry, kina, urządzenia sportowe, szpitale, kościoły, muzea, cmentarze. Bauentwurfslehre posługiwało się SS-Zentralbauleitung w Auschwitz. W niektórych projektach, na przykład schronów przeciwlotniczych dla SS z 1944 roku, stosowano normy budowlane przedstawione w podręczniku Neuferta29.

Ergonomiczna zasada Neuferta, że „człowiek jest miarą wszystkich rzeczy”30, nie znalazła jednak odzwierciedlenia w projektach baraków dla więźniów. Podstawowym założeniem Bauentwurfslehre jest „przekazanie studiującemu jedynie elementów do samodzielnego składania w całość, […] sprowadzić je do schematu czy zgoła abstrakcji”. Neufert przestrzega przez zbytnim oglądaniem się w przeszłość, gdyż może to przeszkodzić w poszukiwaniu „własnej formy i treści”31. Architekci Auschwitz-Birkenau nie mieli problemów ze składaniem zatwierdzonych typów, norm i schematów w nową całość. Zdołano pomieścić więźniów w typie budowli znanych jako Pferdestallbarakken OKH-Typ 260/9, czyli w stajniach wojskowych projektowanych pierwotnie dla pięćdziesięciu dwóch koni32. W czasie planowania obozu dla jeńców radzieckich „normy” były zmieniane „jednym pociągnięciem pióra” Karla Bischoffa33. W jednej ze scen filmu dokumentalnego Auschwitz: The Blueprints for Genocide (1994) Robert Jan van Pelt pokazuje fragment planu baraków, na którym widać przekreśloną liczbę więźniów „pięćset pięćdziesiąt” i wprowadzoną jedyną zmianę, „siedemset czterdzieści cztery”, która nie wpłynęła na zwiększenie powierzchni czy liczby baraków34. Tym sposobem wcześniej planowaną, ogólną liczbę jeńców Birkenau zwiększono o dwadzieścia pięć procent. To i podobne rozwiązania projektowe van Pelt uznaje za „najbardziej praktyczne implikacje” teoretycznych debat z lat 20. XX wieku na temat Existenzminimum35: „do snu, siedzenia i przechowywania rzeczy każdy więzień miał […] przestrzeń równą wymiarom dużej trumny i objętości płytkiego grobu”36.

[23.] R.J. van Pelt, C.W. Westfall, Architectural Principles in the Age of Historicism, dz. cyt., s. 340–348.
[24.] Tamże, s. 361, 369.
[25.] Tamże, s. 348.
[26.] Zob. np. P. Hahn, Wege der Bauhäusler in Reich und Exil, [w:] Bauhaus-Moderne im Nationalsozialismus. Zwischen Anbiederung und Verfolgung, ed. W. Nerdinger, Berlin–München: Bauhaus-Archiv, Prestel-Verlag, 1993, s. 205.
[27.] Zob. E. Neufert, Podręcznik projektowania architektoniczno-budowlanego. Kontynuacja: P. Neufert i Zespół Projektowy Neufert Mittmann Graf – SA, przeł. S. Gawroński, A. Machalski, S. Muszyński, K. Słowik, W. Słowik, K. Żak, 2 wydanie polskie, rozszerzone i gruntownie zmienione, Warszawa: Arkady, 1995. Drugie wydanie polskie zostało opatrzone przedmową do pierwszego wydania niemieckiego (1936) i 30 wydania niemieckiego (1978).
[28.] Zob. np. W. Voigt, „Triumph der Gleichform und des Zusammenpassens”. Ernst Neufert und die Normung in der Architektur, [w:] Bauhaus-Moderne im Nationalsozialismus, dz. cyt., s. 185, 193.
[29.] Zob. np. R.J. van Pelt, The Case for Auschwitz: Evidence from the Irving Trial, dz. cyt., s. 322.
[30.] E. Neufert, dz. cyt., s. 25.
[31.] Tenże, Prolegomena, [w:] tegoż, Podręcznik projektowania architektoniczno-budowlanego, dz. cyt., s. XI.
[32.] R.J. van Pelt, C.W. Westfall, Architectural Principles in the Age of Historicism, dz. cyt., s. 121.
[33.] D. Dwork, R.J. van Pelt, Auschwitz. Historia miasta i obozu, dz. cyt., s. 269.
[34.] Zob. Auschwitz: The Blueprints for Genocide, BBC Horizon, 1994, http://www.dailymotion.com/video/x19whoe_auschwitz-the-blueprints-for-genocide-military-war-history-documentary_tv (dostęp: 26 lutego 2017); D. Dwork, R.J. van Pelt, Auschwitz. Historia miasta i obozu, dz. cyt., s. 268.
[35.] R.J. van Pelt, C.W. Westfall, Architectural Principles in the Age of Historicism, dz. cyt., s. 355.
[36.] D. Dwork, R.J. van Pelt, Auschwitz. Historia miasta i obozu, dz. cyt., s. 269.