Przeskocz do treści

Fot. Archiwum Państwowego Mmuzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu

Planowanie

1 [56] 2017

15 | 04 | 2017

Auschwitz, miejsce wieloprzemysłowe

Kiedy Ertl pracował nad projektami budynków obozowych, Lothar Hartjenstein – który studiował w Hanowerze, Karlsruhe i Stuttgarcie u Paula Schmitthennera – zajął się projektem otwartych przestrzeni. W listopadzie 1942 roku ukończył Generalbebauungsplan dla zachodniej części miasta, którego malowniczy układ mocno kontrastował z monotonią rzędów obozowych baraków. W Rajsku działał Joachim Caesar, odpowiedzialny w obozie za dział rolnictwa. Nadzorował przygotowywanie upraw Taraxacum, mniszka kok-sagiz, który jako roślina kauczukodajna miał zastąpić drzewo kauczukowe Hevea brasiliensis12.

Zawodowi architekci i inżynierowie, którzy pracowali przy tworzeniu nowego miasta Auschwitz byli więc absolwentami najlepszych niemieckich szkół. Reprezentowali praktycznie wszystkie tendencje w architekturze lat 20. i 30., doświadczeni tradycjonaliści pracowali ramię w ramię z radykalnymi modernistami jak Ertl, pod przewodnictwem odległego, lecz skutecznego czempiona modernizacji kraju, demonicznego Kammlera, który zatwierdzał koncepcje projektowe budynków. Na samym dole hierarchii, w szeregach Bauleitung, znajdziemy więźniów, zrekrutowanych ze względu na umiejętności: inżynierów i architektów, takich jak Szymon Syrkus, od lat 20. pionier modernizmu w Polsce, który zaprojektował szklarnie dla obozu w Rajsku, gdzie uprawiano kok-sagiz. O polityce rekrutacji wiele mówi także fakt, że w 1941 roku Bischoff prosił – ponoć bezskutecznie – o możliwość zatrudnienia trzech „zatrzymanych niemieckich architektów” więzionych w Buchenwaldzie13.

Pod koniec wojny teren Auschwitz był jedną z największych enklaw przemysłu w Europie. Pojawiła się tu nowa forma zabudowy miejskiej, daleko wykraczająca poza tereny obozowe. Połączono tu eksperymenty technologiczne z pracą przymusową populacji „gorszego sortu”, tworząc coś w rodzaju industrialnego despotyzmu, starannie opracowanego w warstwie architektonicznej. Trudno mieć jakiekolwiek wątpliwości co do cynicznej funkcjonalności systemów stworzonych w celu produkcji i metodycznej eksterminacji – a jednak w wielkopołaciowych dachach, kominach czy nawet w otworach krematoriów, których wyposażenie studiował Jean-Claude Pressac14, rozpoznać można te same cechy formalne co w budynkach zaprojektowanych przez Paula Mebesa, Wernera Lindnera, Georga Steinmetza czy Friedricha Ostendorffa, w których uczona nostalgia za budowlami społeczeństwa rolniczego jawi się jako właściwe rozwiązanie dla programów przemysłowych na dużą skalę. Owe odniesienia do stylu, który można by nazwać przemysłowym wernakularyzmem, już wcześniej zastosowali przedstawiciele ruchu Heimatschutz (ochrony ojczystej ziemi) przy odbudowie Prus Wschodnich po 1918 roku, dążący do zachowania, a jednocześnie modernizacji niemieckich tradycji15. Najwyraźniej przywołanie tej tradycji było jak najbardziej na miejscu w kontekście działań, będących częścią kolonizacji wschodu – a mianowicie przemysłowego niewolnictwa i eksterminacji „gorszych” narodów. Przede wszystkim jednak, niezależnie od kwestii języka architektonicznego, Auschwitz podnosi problem etyczności jego projektantów. Albert Speer próbował usprawiedliwiać swoje działania, twierdząc, że to jego „obsesyjna fiksacja na statystykach i wynikach produkcji” doprowadziła do „rozmycia względów i uczuć humanitarnych”16. Jednak w przypadku architektów Bauleitung w Auschwitz, którzy nie mogli nie wiedzieć o okropnościach, dziejących się tuż za progiem ich kreślarskich biur, taka nędzna wymówka nie może być rozpatrywana.

Tłumaczenie z angielskiego: Dorota Wąsik

Tekst jest rozdziałem z książki Jeana-Louis Cohena Architecture in Uniform. Designing and Building for the Second World War wydanej przez Canadian Centre for Architecture i Editions Hazan (2011), będącej katalogiem wystawy pod tym samym tytułem pokazanej w CCA w Montrealu i NAI w Rotterdamie w 2011 roku, a w 2014–2015 w Maxxi w Rzymie. Dziękujemy Wydawcom za uprzejmą zgodę na publikację tekstu.


[12.] Moja matka, która była z zawodu chemikiem, i która była więźniem politycznym, pracowała w tej części obozu.
[13.] Notatka Karla Bischoffa, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, 1941, [w:] N. Gutschow, dz. cyt.,s. 130, przyp. 26.
[14.] J.-C. Pressac, Les Crématoires d’Auschwitz, la machinerie du meurtre de masse, Paris: CNRS Editions, 1993.
[15.] W. Lindner, Bauten der Technik, Ihre Form und Wirkung, Berlin: Wasmuth, 1927. Tegoż, G. Steinmetz, Die Ingenieurbauten in ihrer guten Gestaltung, Berlin: Wasmuth, 1923. P. Mebes, Um 1900, Architektur und Handwerk im letzten Jahrhundert ihrer traditionellen Entwicklung, Munich: F. Bruckmann, 1908. F. Ostendorf, Sechs Bücher vom Bauen, Berlin: Wilhelm Ernst & Sohn, 1913. G. Steinmetz, Grundlagen für das Bauen in Stadt und Land, Berlin–Munich, Callwey, 1917–1928.
[16.] A. Speer, Inside the Third Reich, New York: Simon & Schuster, 1970, s. 375.