Przeskocz do treści

Fot. Archiwum Państwowego Mmuzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu

Planowanie

1 [56] 2017

15 | 04 | 2017

Auschwitz, miejsce wieloprzemysłowe

W 1941 roku Stosberg odbudował ratusz i przystąpił do projektowania budynków użyteczności publicznej, oznajmiając, że jego celem jest „wybudowanie nowego niemieckiego miasta i przywrócenie dawnego, pierścieniowego rynku charakterystycznego dla Śląska”6. W zamyśle Stosberga nowe miasto Auschwitz miało połączyć strefy miejskie i tereny wiejskie w jedną, unikatową formę, odpowiadającą teoretycznym założeniom Stadtlandschaft – miasta zaprojektowanego jako krajobraz. Równie wyrafinowane koncepcje architektoniczne i ekologiczne zastosowano w projektowaniu, zwłaszcza w odniesieniu do użytkowania zasobów wodnych – wody pitnej i na potrzeby przemysłowe, a także systemów oczyszczania wody, w szczególności zanieczyszczonej wody z fabryk7. Plan autorstwa Stosberga z sierpnia 1942 roku był realizacją zasady małego zagęszczenia zabudowy mieszkalnej, wywiedzionej z niemieckich eksperymentów z lat 20., z typową hierarchią bloków i ośrodków komunalnych. Architekt zaplanował dwa „nowe miasta” (Neustädte) wokół starego miasta z zamkiem, jedno na wschodzie, drugie na zachodzie, a także Bereitschaftsiedlung8. Domy dla nowego założenia miał zaprojektować wykształcony w Monachium architekt Clemens Anders, zatrudniony przez koncern I. G. Farben. Architekt krajobrazu Werner Bauch, Reichslandschaftsanwalt (sprawujący nadzór nad krajobrazem) regionu Beskidów, zaprojektował „pas zieleni” pomiędzy obozem a miastem, a także opracował plan rozwoju rolnictwa w Rajsku9. Zaplanowano nasadzenia lasów, które miały zasłonić widok na obóz od strony okolicznych dzielnic nowego miasta. Camill Santo, inżynier wyszkolony w Karlsruhe i Brunszwiku, główny inżynier budowlany koncernu I. G. Farben, pragnął, aby infrastruktura techniczna w Monowicach zyskała „spójny wyraz architektoniczny 10.

Ertl został później zatrudniony przez Zentrale Bauleitung der Waffen SS und Polizei Auschwitz, pod kierownictwem inżyniera Karla Bischoffa. Tego ostatniego zrekrutował oficer SS Hans Kammler, architekt wykształcony w Gdańsku i w Monachium, który pracował jako kreślarz u Paula Mebesa w Berlinie, a następnie w agencjach zajmujących się budownictwem w okresie Republiki Weimarskiej. Kammlerowi, który wcześniej pracował dla Luftwaffe, powierzono nadzór nad budową wszystkich obozów Rzeszy – wykonywał to zadanie, rządząc żelazną ręką. Właśnie przy tej okazji poznał Bischoffa, który budował lądowiska dla samolotów wojskowych we Francji. W 1941 roku Ertl opracował kilka wersji planów dla nowego obozu w Brzezince (Birkenau), w regionie zarządzanym przez SS. Obóz miał pomieścić 97 tysięcy więźniów w standardowych barakach, zaprojektowanych przez dział Kammlera. Kammler przewidział też szopy, początkowo przeznaczone na stajnie. Cały kompleks wybudowali jeńcy rosyjscy, większość z nich przypłaciła to życiem11. Obóz Birkenau zaplanowano jako układ baraków w rzędach ciągnących się bez końca, których rytm przerwał tylko olbrzymi plac apelowy.

Po konferencji w Wannsee 20 stycznia 1942 roku, na której ratyfikowano „ostateczne rozwiązanie”, czyli planowe i metodyczne ludobójstwo jedenastu milionów europejskich Żydów, rozpoczęto budowę komór gazowych w Birkenau, ustalono, że obóz ma pomieścić 200 tysięcy więźniów, potem liczbę tę ograniczono do 140 tysięcy. Austriacki inżynier konstruktor Walter Dejaco i architekt Georg Werkmann już w 1941 roku wykreślili plany pierwszych krematoriów, przeznaczonych do spalania ciał jeńców radzieckich, zrealizowała je firma Topf und Söhne. Dejaco i Ertl zaprojektowali też budynki i wyposażenie komór gazowych, znajdujących się pod krematoriami. Po raz pierwszy użyto ich w marcu 1943 roku.


[6.] N. Gutschow, dz. cyt., s. 111, przyp. 26.
[7.] R. J. van Pelt, Auschwitz: From Architect’s Promise to Inmate’s Perdition, „Modernism/Modernity” 1993, nr 1, s. 80–120.
[8.] H. Stosberg, Generalbebauungsplan miasta Auschwitz, sierpień 1942, kolekcja Gutschow. N. Gutschow, dz. cyt., s. 104–105, przyp. 26. Analiza kolejnych etapów projektu, tamże, s. 115.
[9.] Omówienie polityki Trzeciej Rzeszy względem środowiska naturalnego zob. How Green were the Nazis?: Nature, Environment, and Nation in the Third Reich, red. F.-J.Brüggemeier, M. Cioc, T. Zeller, Athens: Ohio University Press, 2005.
[10.] Stenogram spotkania z 24 marca 1941 r. N. Gutschow, dz. cyt., s. 201, przyp. 26
[11.] R. J. van Pelt, D. Dwork, dz. cyt., s. 263–275, przyp. 26.