Zrównoważony rozwój

3 [42] 2013

14 | 11 | 2014

Zielona architektura

Grau, teurer Freund, ist alle Theorie, und grün des Lebens goldner Baum.
Johann Wolfgang von Goethe, Faust

„Wszelka teoria jest szara, miły przyjacielu, a zieleni się tylko złote drzewo życia”. Słowa włożone przez Goethego w usta Mefistofelesa stały się popularną sentencją. Zieleń jest metaforą życiodajnych sił natury, nad którymi człowiek nie jest w stanie w pełni zapanować. Mimo że ramy jego życia tworzone są przez naturę – lub może właśnie dlatego – człowiek nieustająco stara się jej na różne sposoby przeciwstawić. Samookreślenie się w opozycji do natury jest jednym z fundamentów zachodniej cywilizacji, której dążenie do tworzenia abstrakcyjnych systemów, kulminujące w projekcie nowoczesności, było już wielokrotnie opisywane1. W architekturze szacunek dla otoczenia naturalnego i podporządkowanie się jego wymaganiom były przez długi czas oczywistością. Wiedza o tym, jak budować, żeby konstrukcja wytrzymała działanie sił przyrody, i jak wybierać najdogodniejsze miejsce do realizacji danego projektu, była podstawą profesji architekta2. Wraz z procesem modernizacyjnym nasilała się jednak tendencja do standaryzacji budowlanych technologii, a środowisko naturalne stało się czymś, co należy poddać optymalizacji: podporządkować przyrodę budowli, a nie odwrotnie3.

Po II wojnie światowej w projekcie nowoczesności, dla którego charakterystyczny był podporządkowany technice (i przez nią zapośredniczony) stosunek do świata, ujawniły się pęknięcia, przez które do świadomości społeczeństwa i specjalistów zaczęły przenikać zaniedbywane wcześniej aspekty rzeczywistości. Jednym z nich była spowodowana modernizacyjnymi procesami degradacja środowiska naturalnego. Szacunek dla przyrody i życie w harmonii z naturą należały do ważniejszych postulatów liberalnych ruchów w Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej w latach 60. XX wieku4. Z początku postawa ta traktowana była przez większość społeczeństwa jako element alternatywnego, „romantycznego” stylu życia5, jednak kryzys naftowy w roku 1973 skłonił do rozpatrzenia bardzo konkretnych politycznych, ekonomicznych i finansowych kwestii związanych ze stanem środowiska naturalnego. „Twarde dane” o wpływie nowoczesnej cywilizacji na stan nieodnawialnych zasobów naturalnych przyniosła już rok wcześniej publikacja Granice wzrostu6. Od lat 70. XX wieku stopniowo dochodzi więc do konwergencji „romantycznego” i „technicznego” spojrzenia na środowisko naturalne. Nowe dążenia znalazły swój wyraz w sformułowaniach polityki „zrównoważonego rozwoju” przyjętych w programowym dokumencie Agenda 21 na Szczycie Ziemi w Rio de Janeiro w 1992 roku7. Obecnie kwestie związane z ekologią stanowią (przynajmniej w założeniu) integralny element niemal każdego przedsięwzięcia i inwestycji, nie wyłączając projektów architektonicznych. Pomimo to, terminologia dotycząca tej problematyki wciąż nie została ujednolicona, a zatem nawet w dyskursie naukowym możemy spotkać również metaforyczne sformułowanie „zielona architektura” użyte na przykład w katalogu pierwszej zbiorowej wystawy „świadomej ekologicznie”, energooszczędnej architektury na terenie Republiki Czeskiej, którą przygotował Petr Kratochvíl8.


PRZYPISY:


Badania Jany Tichej zostały przeprowadzone w ramach grantu Czeskiego Uniwersytetu Technicznego w Pradze nr SGS13/201/OHK1/3T/15.

[1] Problematykę reprezentacji realnego świata w abstrakcyjnych systemach z persepkytywy ich związków z architekturą podejmuje Dalibor Veselý, Architecture in the Age of Divided Representation, Cambridge, Mass.: MIT Press, 2004.
[2] Por. np. podstawowe dzieło teoretyczne europejskiej architektury: A. Palladio, I quattro libri dell’architettura, Venezia, 1570, wyd. polskie: tegoż, Cztery księgi o architekturze, przeł. M. Rzepińska, Warszawa: PWN, 1955.
[3] Nowoczesne dążenia do homogenizacji środowiska opisuje sugestywnie Rem Koolhaas, Generic City, [w:] tegoż, S,M,L,XL, New York: The Monacelli Press, 1995, s. 1248 i n.
[4] W roku 1969 na konferencji UNESCO w San Francisco John McConnell zwrócił uwagę na konieczność zwiększenia społecznej świadomości w kwestii znaczenia środowiska naturalnego i zaproponował organizację Dnia Ziemi. Pierwszy Dzień Ziemi obchodzono rok później, 22 kwietnia 1970 roku. Dziś celebruje się go w 192 krajach świata. Źródło: http://www.earthday.org/about-earth-day-network (dostęp: 22 czerwca 2012).
[5] Opozycja „romantycznego” i „technicznego” spojrzenia na świat rozważana w powiązaniu z problematyką ekologiczną jest stosunkowo często dyskutowanym tematem. Niektórzy autorzy ujmujący tę kwestię w perspektywie historycznej wskazują dwa podstawowe nurty ekologicznej architektury cywilizacji zachodniej; Barbora Krejčová określiła je jako „romantyzujący” i „technicyzujący”, por. B. Krejčová, Průkopníci ekologické architektury, „Era 21” 2008, nr 4, s. 54.
[6] D.H. Meadows, D.L. Meadows, The Limits to Growth, New York: Universe Books, 1972, wyd. polskie: D.H. Meadows, D.L. Meadows, Granice wzrostu, przeł. W. Rączkowska, S. Rączkowski, Warszawa: PWE, 1973.
[7] W dziedzinie architektury i budownictwa decydujące znaczenie ma dokument zatytułowany Agenda 21 on Sustainable Construction, 1999 przygotowany przez instytucję CIB (International Council for Research and Innovation in Building and Construction) jako odpowiedź na ogólną Agendę 21, por. Agenda 21 pro udržitelnou výstavbu, Praha: ČVUT, 2001 (wyd. polskie: Agenda 21, [w:] Dokumenty końcowe konferencji Narodów Zjednoczonych „Środowisko i rozwój”: Szczyt Ziemi w Rio de Janeiro, 3–14 czerwca 1992 roku, Warszawa: Instytut Ochrony Środowiska, 1993).
[8] Zelená architektura.cz. Katalog výstavy, red. P. Kratochvíl, Praha: GJF, 2008. Przygotowanie wystawy było częścią projektu badawczego GA AV IAA800330701.
[9] Zwłaszcza: P. Suske, Ekologická architektura ve stínu moderny, Brno: ERA, 2008, a także tematyczny numer czasopisma „Era 21” pod tytułem Udržitelnost v architektuře, „Era 21” 2008, nr 4.
[10] Zelená architektura..., dz. cyt., s. 56 i n.
[11] Warunki udzielania finansowego wsparcia w stosowaniu technologii energooszczędnych oraz wykorzystujących odnawialne źródła energii w budownictwie domów i mieszkań: „Směrnice MŽP” 2009, nr 9. Dla użytkowników wydano również poradnik: M. Báčová, Manuál energeticky úsporné architektury, Praha: Státní fond životního prostředí a česká komora architektů, 2010.
[12] www.usgbc.org (dostęp: 25 czerwca 2012).
[13] www.breeam.org (dostęp: 25 czerwca 2012).
[14] R. Koryčánek, Domy z meziprostoru, Praha: Galerie Zdeněk Sklenář, 2007, s. 6.
[15] J. Tichá, J. Pleskot, Rozhovor, „Zlatý řez” 2009, nr 31, s. 52.
[16] P. Suske, dz. cyt., s. 8.
[17] Tamże, s. 120.
[18] Por. np. O. Hozman, Cesta k celostnímu utváření prostředí,  „Zlatý řez” 2011, nr 34, s. 52 i n.; tegoż, Co lze vnímat pod pojmem zdravé prostředí. Víceúrovňové vlastnosti prostoru a materiálů, [w:] Zdravé domy. Sborník  mezinárodní konference, Brno: Fakulta architektury, 2009.
[19] Zasady Baubiologie sformułował Hubert Palm, z wykształcenia lekarz, w publikacji Das gesunde Haus. Unser nächster Umweltschutz, Konstanz: Ordo-Verlag, 1979.
[20] Więcej na ten temat zob. D. Hlaváček, Přírodní materiály: historie nebo naděje?, „Zlatý řez” 2011, nr 34, s. 6 i n.
[21] Przekonujące argumenty na rzecz tego, że czeską architekturę zdominował nurt „realistyczny” i „użytkowy”, znajdziemy w publikacji Rostislava Šváchy Česká architektura a její přísnost, Praha: Prostor, 2004.
[22] Por. I. Fialová, J. Tichá, M. Rajniš, Přirozená architektura / Natural Architecture, Praha: Zlatý řez, 2008, s. 49.
[23] P. Suske, dz. cyt., s. 9.