Przemysłowe poprzemysłowe

1 [40] 2013

03 | 08 | 2015

Tychy – miasto (po?)przemysłowe i jego mieszkańcy

Miasta od zawsze odgrywały kluczową rolę w rozwoju społecznym i gospodarczym, choć ich znaczenie zmieniało się w zależności od momentu historycznego. W bardzo uproszczony sposób możemy podzielić historię świata na trzy wielkie epoki: agrarną (tradycyjną, przedprzemysłową), przemysłową (nowoczesną) i poprzemysłową (ponowoczesną, informacyjną) – w każdej z nich miasto funkcjonuje wedle innych zasad. W pierwszej stanowiło głównie przestrzeń wymiany handlowej, sprawowania władzy, obrony i produkcji rzemieślniczej. Wokół miasta musiały się znajdować wsie dostarczające produkty żywnościowe. W epoce przemysłowej miasto, dzięki wynalazkom oraz wzrastającej produktywności rolnictwa, w coraz większym stopniu zaczęło się stawać przestrzenią produkcji masowej, maszynowej i zarazem miejscem zamieszkania coraz większego odsetka ludności świata. Współcześnie, w epoce informacyjnej – postindustrialnej – mamy do czynienia z jednej strony z jeszcze intensywniejszym rozwojem miast, zwłaszcza metropolitalnych, z tworzeniem układów sieciowych, rosnącym znaczeniem informacji i innowacyjności, a z drugiej strony z procesami kurczenia i rozlewania się miast. Tymczasem w szybko rosnących miastach afrykańskich, azjatyckich i południowoamerykańskich rozległe obszary zajmują slumsy.

Na wspomniane procesy można patrzeć w skali globalnej, ale także w wymiarze lokalnym, analizując, w jaki sposób logika rozwoju charakterystyczna dla poszczególnych epok odzwierciedla się w historii konkretnego miasta i życiu jego mieszkańców. Stosując założenia wyobraźni socjologicznej sformułowane przez Charlesa Wrighta Millsa, czyli patrząc na dany problem społeczny z uwzględnieniem warunków strukturalnych, kulturalnych i historycznych oraz działań podejmowanych przez podmioty indywidualne i zbiorowe, kształtujące świat społeczny w całej jego złożoności i różnorodności, podejmę próbę analizy związku przemysłu z miastem i jego mieszkańcami na przykładzie Tychów.

Tyska historia związku miasta z przemysłem jest długa, i jak na Górny Śląsk dosyć nietypowa, wiąże się bowiem przede wszystkim z przemysłem spożywczym, a dokładnie – z piwowarstwem. Z kronik historycznych wynika, że warzenie piwa w Tychach, będących wówczas wsią, rozpoczęło się około 1613 roku. Pierwsze dwa wieki istnienia tyskiego browaru to czas produkcji na małą skalę, z lepszymi bądź gorszymi okresami. Browar od początku wyróżniał się w lokalnej przestrzeni i, co ważne, już w wieku XVII i XVIII umożliwiał podjęcie pracy poza rolnictwem.

Przełomem w historii zakładu był rok 1861 i przejęcie dóbr pszczyńskich (do nich należały również Tychy) przez księcia Jana Henryka XI Hochberga, który zaczął rozwijać przemysł. Wprawdzie najbardziej spektakularne inwestycje realizował w górnictwie (m.in. w sąsiadujących z Tychami Murckach – dziś dzielnicy Katowic), ale najistotniejszym obok kopalni przedsiębiorstwem w dobrach księcia pszczyńskiego był browar, który stał się wówczas jednym z najnowocześniejszych zakładów przemysłowych na Górnym Śląsku1. Budynki wzniesione w tamtym okresie w większości przetrwały do dziś. Są odnowione i udostępnione dla zwiedzających; mieści się w nich również Tyskie Browarium (dawniej Tyskie Muzeum Piwowarstwa) oraz Muzeum Miejskie. Browar jest postrzegany przez mieszkańców jako symbol miasta – w badaniach socjologicznych prowadzonych w 2009 roku znalazł się na pierwszym miejscu wśród tyskich miejsc symbolicznych, wskazany przez 45,9% respondentów2, a wysokie tankofermentory są ważnymi landmarkami w północnej części miasta.


[1.] B. Kalinowska-Wójcik, R. Kaczmarek, W czasach pruskich, [w:] Tychy. Monografia historyczna, red. R. Kaczmarek, Tychy: Miasto Tychy, 2011, s. 416–423.
[2.] Dane odwołujące się do badań socjologicznych pochodzą z badań Społeczna percepcja przestrzeni publicznej Tychów przeprowadzonych przez Krzysztofa Bierwiaczonka, Barbarę Lewicką i Karolinę Wojtasik na zlecenie Pracowni Planowania Przestrzennego i Architektonicznego w Tychach w 2009 roku.