Przestrzenie wiedzy

1 [44] 2014

14 | 11 | 2014

Szkolne atlasy historyczne (I)

Niewidzialne ideologie w edukacji

SZKOLNE ATLASY HISTORYCZNE I ETNICZNY NACJONALIZM

Pierwsze etnolingwistyczne i etnoreligijne mapy Europy Środkowej i Wschodniej wydano w połowie XIX wieku. W ciągu ostatnich trzech dekad XIX wieku tego rodzaju mapy stały się bardziej szczegółowe i zniuansowane dzięki przyznanemu ich wykonawcom przywilejowi korzystania z wyników spisów ludności, które zawierały informacje o języku (i czasami religii) traktowanym jako „obiektywna miara” przynależności jednostki do danego narodu. Pierwszy ogólnopaństwowy spis obejmujący pytanie o język został przeprowadzony w Prusach w roku 1861, w Austro-Węgrzech w 1880, a w carskiej Rosji w 1897 roku. Odpowiednio na początku XX wieku etnolingwistyczne mapy różnych obszarów, opracowane na podstawie tych spisów, zostały włączone do środkowoeuropejskich szkolnych atlasów geograficznych 10. W dalszej kolejności mapy te włączono do szkolnych atlasów historycznych, dzięki czemu możliwa stała się anachroniczna projekcja pochodzących z końca XIX wieku pojęć etniczności i języka na przeszłość. Wydawało się, że „usprawiedliwia” to przeciwstawne roszczenia terytorialne sąsiadujących z sobą państw narodowych. W ten sposób etnolingwistyczne podejście, tak typowe dla środkowoeuropejskich nacjonalizmów, zaczęło być prezentowane w atrakcyjny i sugestywny kartograficzny sposób, który był uznawany za „naukowy”. Ideologia narodowa, wspiera na przez tego rodzaju mapy i atlasy, ułatwiła stworzenie etnicznych państw narodowych w powojennej Europie Środkowej. „Naukowy charakter” map nie był w zasadzie kwestionowany, chociaż te produkowane w sąsiadujących z sobą krajach przedstawiały zazwyczaj wzajemnie niezborne obrazy przeszłości i teraźniejszości. 

W drugiej połowie XIX i na początku XX wieku akademickie atlasy poświęcone dziejom poszczególnych państw były publikowane w niemal wszystkich europejskich i północnoamerykańskich krajach. Atlasy historyczne przeznaczone wyłącznie do użytku szkolnego zaczęto jednak produkować na większą skalę na początku XX wieku, kiedy obowiązkowa edukacja na poziomie podstawowym stała się normą w Europie i Ameryce Północnej. W szkolnych atlasach wydawanych w obywatelskich państwach narodowych (np. w Szwajcarii11) lub w imperiach i mocarstwach (np. we Francji12, Rosji13, Zjednoczonym Królestwie14 czy Stanach Zjednoczonych15) nie poświęcano zbyt wiele uwagi kartograficznie konstruowanej etniczności przyjmującej formę etnolingwistycznych lub etnoreligijnych map. 

Sytuacja wyglądała inaczej w wypadku etnicznych (pod względem językowym lub religijnym) państw narodowych, które uzasadniały swoją państwowość i granice za pomocą tych właśnie kryteriów. Historyczne mapy i atlasy pokazujące kwestie języka i wyznania miały szczególne znaczenie dla narodów etnicznych i ruchów narodowościowych wciąż pozbawionych państwowości. W przededniu I wojny światowej powstało na przykład wiele tego typu publikacji dla węgierskojęzycznych czytelników. 

Jeszcze przed I wojną światową pojawiły się podstawowe metody kartograficznej wizualizacji przeszłości dla potrzeb nauczania historii. W biedniejszych krajach czy regionach, gdzie rodziców nie było stać na zakup atlasów dla swoich dzieci, używano map ściennych oraz map w podręcznikach historii. Atlas Putzgera pozostawał wzorem szkolnego atlasu historycznego wydawanego jako jedna, obszerna książka, której używało się przez cały okres edukacji, co zwykle oznaczało gimnazjum i liceum. Wraz ze wzrostem liczby uczniów uczęszczających do liceów, szkolne atlasy historyczne zaczęto wydawać w formie serii cienkich książeczek, z których każda była przypisana konkretnej klasie gimnazjalnej lub licealnej. Tym sposobem pojawiły się dwa podstawowe typy szkolnego atlasu historycznego: jednotomowy dla całego ciągu edukacyjnego oraz złożony z zeszytów wydawanych osobno dla każdej klasy. Sposoby prezentacji i omówienia problematyki przedstawionej w atlasach tego ostatniego typu (złożonego z zeszytów) różniły się pod względem metodologicznym dla młodszych i starszych poziomów nauczania. Tradycja tego rodzaju wieloczęściowych atlasów sięga jeszcze wydanego przez Charles’a Leroya Atlas d’histoire et de géographie (Paris 1867). Model ten powielały węgierskie atlasy szkolne.

Z biegiem czasu pojawiło się kolejne typowe rozwiązanie w zakresie szkolnych atlasów historycznych. W obywatelskich państwach narodowych standardem stała się kombinacja atlasu geograficznego i historycznego charakterystyczna dla atlasu Leroya. Na przykład w węgierskiej części monarchii austro-węgierskiej przejście od obywatelskiego nacjonalizmu tolerującego niemówiącą po węgiersku część populacji do etnolingwistycznej polityki surowej madziaryzacji znalazło odzwierciedlenie w zastąpieniu w szkołach atlasu geograficzno-historycznego Györgyego Jausza (Történelmi-fölrajzi iskolai atlasz) typowym atlasem historycznym Manó Kogutowicza (Történelmi iskolai atlasz). Etniczne państwa narodowe do dzisiaj zachowały tradycję nauczania geografii i historii jako odrębnych przedmiotów, z użyciem osobnych atlasów. 

Koniec I wojny światowej i okres bezpośrednio po niej był czasem burzliwych zmian w historycznej, etnolingwistycznej i etnoreligijnej kartografii, spowodowanych pojawieniem się licznych nowych państw narodowych na terenach między Finlandią a Turcją. Tworzone przez poszczególne państwa wykluczające się wzajemnie wizje „sprawiedliwych” granic narodowych trafiły do środkowoeuropejskich i radzieckich podręczników historii oraz szkolnych atlasów historycznych, które ukazywały się z rekomendacją i pod nadzorem władz. W okresie międzywojennym w Europie Środkowej wzrastała opozycja względem etnopolitycznego porządku, zwłaszcza w Niemczech, gdzie większość obywateli uznawała traktat wersalski za narzucony i oparty na niesprawiedliwym przekonaniu o odpowiedzialności Niemców za wybuch wojny. Ponadto miliony Niemców znalazły się w obcych językowo państwach narodowych – Czechosłowacji, Polsce, Jugosławii, na Węgrzech i Litwie. Niemieckie plany poprawy sytuacji kraju i odzyskania „niemieckiego Wschodu” – wspierane przez liczne etniczne, językoznawcze i polityczne argumenty – spotkały się w idei Lebensraum („przestrzeni życiowej”), którą ujmowano w formie licznych kartograficznych reprezentacji16. Większość celów tego programu zrealizowano w okresie II wojny światowej. W tym samym czasie władze węgierskie przygotowywały się do konferencji pokojowej po II wojnie światowej, w trakcie której Budapeszt miał nadzieję odzyskać ziemie należące przed rokiem 1918 do Królestwa Węgier. Jednym z elementów przygotowań było opublikowanie, w języku węgierskim i angielskim, obszernego atlasu Węgier i Europy Środkowej, w którym położono nacisk na aspekty etnolingwistyczne i problem granic17. Podobne publikacje, bogato ilustrowane rycinami i mapami, „uzasadniały” etnolingwistyczne i historyczne przesłanki włączenia do powojennej Polski większości niemieckich terytoriów znajdujących się na wschód od linii wyznaczanej przez Odrę i Nysę Łużycką18.

W wyniku II wojny światowej Europa została podzielona żelazną kurtyną. Walka między dwoma supermocarstwami, USA i ZSRR, zepchnęła konflikty etnolingwistyczne na dalszy plan. Zasada nienaruszalności granic z roku 1945 została przyjęta w momencie ustanowienia nowego powojennego porządku. Częścią tego procesu były szeroko zakrojone czystki etniczne, które w latach 1944–1950 dotknęły ponad 30 milionów mieszkańców Europy Środkowej19. W rezultacie nieosiągalny wcześniej ideał językowo jednorodnych państw narodowych został w tej części kontynentu zrealizowany. W bloku wschodnim cenzorzy czuwali nad tym, aby publikacje promowały „jedyny słuszny” obraz rzeczywistości oraz przeszłości i nie zawierały żadnych odniesień do narodowych, etnicznych, historycznych lub językowych idei, które przekraczałyby ustanowione granice, przez co mogłyby podważyć etnolingwistyczną legitymizację państwowości istniejących państw narodowych. Publikacje zawierające takie niepoprawne poglądy docierały jedynie na Zachód; wśród nich wiele prac kartograficznych. Szczególnie licznie występowały one w Niemczech Zachodnich. Na przykład terytorium Świętego Cesarstwa Rzymskiego wraz z ziemiami monarchii habsburskiej były anachronicznie przedstawiane jako „prawdziwy” zakres terytorialny niemieckiego państwa narodowego, uzasadniając w ten sposób tezę, że powstałe po roku 1945 Niemcy Wschodnie i Zachodnie tworzyły najmniejsze państwo niemieckie w dziejach20. Podobny anachronizm popełniono, gdy do średniowiecznych osadników przybywających do Europy Środkowej z terytorium cesarstwa odnoszono się za pomocą określenia „Niemcy”21. Rząd zachodnioniemiecki zdecydował jednak nie poruszać żadnych etnicznych, językowych czy historycznych argumentów w polityce zagranicznej i edukacji. W konsekwencji gatunek „atlasu historii narodowej”, tak popularny w krajach bloku sowieckiego22, pozostaje w Niemczech w zasadzie nieznany i dotyczy skromnych dzieł publikowanych przez działające na marginesie partie i ugrupowania nacjonalistyczne23

W roku 1991 Związek Radziecki upadł, a federacja jugosłowiańska zaczęła się rozpadać. W obliczu upadku muru berlińskiego, państwa tworzące Jugosławię i ZSRR, oparte na etnolingwistycznym fundamencie, stanęły wobec – wykonywanego cokolwiek na oślep – zadania przepisania przeszłości w taki sposób, aby oddzielne narodowe historie uzasadniały odpowiednie państwowości i dystansowały je od jugosłowiańskiego i radzieckiego projektu politycznego. W związku z tym w latach 90., obok innych prac kartograficznych, powstało wiele nowych narodowych atlasów historycznych, których celem było uzasadnienie określonych granic państw narodowych24.


[10.] W. Haardt, B. Gustowicz, B. Kozenna Atlas Szkolny dla szkół średnich (gimnazyalnych, realnych i handlowych), Wien: Hölzel, 1909, s. 10, 14, 15. (Atlas był polską wersją dzieła V. von Haardt von Hartenthurn, B. Kozenns Geographischer Atlas für Mittelschulen, Gymnasien, Realschulen u. verwandte Lehranstalten, Wien: Hölzel, 1904).
[11.] J. S. Gerster, Atlas historique de la Suisse à l’usage des écoles et des familles. Neuchâtel 1875; tenże, Atlas der Geschichte der Schweiz. Den schweizerischen Schulen und den Freunden vaterländischer Geschichte gewidmet, St. Gallen: Huber & Cie. , 1876; J.S. Gerster, Historisch-geographischer Atlas der Schweiz, Aarau: Wirz, 1907.
[12.] C.-J. Drioux, Ch. Leroy, Atlas d’histoire et de géographie, Paris: E. Berlin, 1867.
[13.] E.E. Zamyslowski, Uczebnyj atlas po russkoj istorii, St. Petersburg: Artisticzeskoe zawiednie T-va A.F., 1913.
[14.] Ch. Colbeck, The Public Schools Historical Atlas, London: Longmans, Green and Co., A.K. Johnston, Half-Crown Atlas of British History, Edinburgh-London: W. & A.K. Johnston, 1871; Ch. Jopen, Historical Atlas of India. For the Use of High Schools, Colleges, and Private Pupils., London: Longmans, Green and Co., 1907; R. Muir, New School Atlas of Modern History, London: G. Philip & Sons, 1911 (wzorowany na atlasie Putzger); E. Reich, A New Pupil’s Atlas of English History, London: Macmillan, 1903.
[15.] J.H. Colton, F.W. Hunt, J.H. Colton’s Historical Atlas. A Practical Class-Book of the Huistory of yje World” Comprising in a Series of Inductive Lessons, the Origin and Progress of Nations, Their History, Chronology, and Ethnology, Combined with Their Ancient and Modern Geography. Illustrated by maps, Ancient and Modern, and Plates Giving Extensive Panoramic Views of Contemporaneous Events in Every Age and Nation, New York: Ivison, Phinney, 1860; L.H. Smith, Historical and Chronological Atlas of the United States, Washington, DC: National Republican Printing, 1881.
[16.] N. Krebs, Atlas des deutschen Lebensraumes in Mitteleuropa, Leipzig: Bibliographisches Institut, 1937-1942.
[17.] A. Rónai, Atlas of Central Europe, Balatonfüred-Budapest: Count Pál Teleki Research Institute, 1945; tenże, Közép-Európa atlasz, Balatonfüred-Budapest: Teleki Pál Tudományos Intézet, 1945.
[18.] B. Gruchman i in., Polskie Ziemie Zachodnie, Poznań: Instytut Zachodni, 1959 (książka ukazała się również po angielsku, francusku, niemiecku i rosyjsku).
[19.] P.R. Magocsi, Historical Atlas of Central Europe, Seatlle-London: University of Washington Press, 2002, s. 193.
[20.] B. Jähnig, L. Biewer, Kleiner Atlas zur deutschen Territorialgeschichte, Bonn: Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen, 1990.
[21.] W. Krallert, Atlas zur Geschichte der deutschen Ostsiedlung, Bielefeld: Velhagen & Klasing, 1958.
[22.] W. Czapliński, T. Ładogórski, Atlas historyczny Polski, Warszawa: PPWK, 1967; Ş,. Pascu, Atlas pentru istoria României, Bucureşti: Editura Didacticăşi Pedagogică, 1983; J. Purš, Atlas československých dějin, Praha: Ústř. správa geodézie a kartografie, 1965.
[23.] F. Hellriegel-Netzebandt, Deutscher National-Atlas. Schwerpunkte deutscher Geschichte im Kartenbild; von der Frühzeit bis zur Gegenwart, München: DSZ-Verlag, 1996.
[24.] L. Boban, Croatian Borders, 1918-1992, Zagreb: Školska knjiga oraz Hrvatska akademija znanosti i umjetnosti, 1993; I. Loza, Ukraina: istoricznyj atlas, Kijów: Mapa, 1999; M. Mikeln, Malo zgodovinsko berilo-najkrajsa zgodovina Slovencev, posebno novejše i najnovejše dobe, Ljubljana: Zaloznistvo Slovenske knjige, 1991; J.M. Milovic, Istorijsko-geografski atlas Crne Gore XVI-XX vijek, Nikšić: Univerzitetska riječ, 1990; V. Zelenchuk, I. Tabak, Karta etnichieskogo sostava nasilenia Republiki Moldova po dannim perepisi 1989, Chişinău 1989.

Czytaj dalej – Szkolne atlasy historyczne (II)