Przestrzenie wiedzy

1 [44] 2014

14 | 11 | 2014

Szkolne atlasy historyczne (I)

Niewidzialne ideologie w edukacji

ATLASY HISTORYCZNE

Produkcja szczegółowych i wiernych pod względem topograficznym map jest kosztownym przedsięwzięciem, które można przeprowadzić wyłącznie przy udziale kilku dobrze wykształconych specjalistów znających metodologię i praktykę kartografii. W przeszłości oprócz wynagrodzenia za ich usługi konieczne było sfinansowanie często długich i ryzykownych ekspedycji niezbędnych do wykonania pomiarów regionu, który miał być przedstawiony na zleconych mapach. Te kosztowne przedsięwzięcia były wykonalne jedynie w połączeniu z potencjalnie dochodowymi projektami politycznymi lub gospodarczymi, takimi jak kolonizacja obu Ameryk czy ustalenie dokładnych granic pomiędzy posiadłościami. Zrozumiałe jest zatem, że pierwszymi mecenasami kartografii byli władcy ulegający rosnącej modzie na tworzenie wizualnych przedstawień ich królestw w formie map. Europejski wynalazek druku z połowy XV wieku przyczynił się do spadku cen i wzrostu dystrybucji map. Pierwsze komercyjne edycje map i atlasów wydano w Niderlandach, wówczas najbogatszym regionie Europy. Początki atlasów historycznych sięgają czasów rytownika i kartografa Abrahama Orteliusa. W roku 1570 w Antwerpii Gilles Coppens de Diest wydał niezwykle popularny atlas geograficzny Orteliusa Theatrum Orbis Terrarum, który zwykle uznaje się za „pierwszy nowożytny atlas”4. W kolejnych edycjach Ortelius uzupełnił swoje dzieło o mapy historyczne Ziemi Świętej i świata starożytnego. Część historyczna, znana jako Parergon [theatri] („dodatek do Theatrum”), ukazała się jako oddzielny tom w Antwerpii w latach 1595 i 1624. Poza mapami historycznymi Parergon zawierał mapę wędrówek mitycznego Odyseusza oraz mapę pokazującą położenie Niderlandów w ramach Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Rozwój druku w połączeniu z upowszechnieniem piśmienności doprowadził do wzrostu produkcji dzieł kartograficznych w XVII i XVIII wieku; niektóre z nich były poświęcone mapowaniu przeszłości. Podążając za przykładem Orteliusa, autorzy map i atlasów historycznych skupili się głównie na problematyce biblijnej i starożytnej5.

Kartograficzne publikacje odnotowujące zmiany granic politycznych i administracyjnych odzwierciedlały dramatyczne zmiany organizacji politycznej Europy wywołane przez wojny napoleońskie. Państwa narodowe zaczynające się jednoczyć w Europie Zachodniej charakteryzowały się rosnącym poziomem centralizacji. Intensyfikacja centralnej biurokratycznej kontroli pociągała za sobą usprawnienie poboru podatków, rozbudowę sieci dróg, kolei i sieci telegraficznej, a także szkolnictwa i administracji. Mapy i atlasy okazały się trudnymi do przecenienia narzędziami nadzoru i planowania procesów centralizacji oraz modernizacji, ponieważ pojedyncza mapa zwykle zawierała znacznie więcej przestrzennie uporządkowanych szczegółowych informacji niż jedna strona drukowanego tekstu6.

Pierwsza połowa XIX wieku to również pojawienie się współczesnego modelu atlasu historycznego. Pierwszym dziełem tego rodzaju był Genealogical, Chronological, Historical and Geographical Atlas (London 1801) A. Le Sage’a, pod którym to pseudonimem ukrywał się francuski emigrant Emmanuel de las Cases. Atlas został szybko wydany w autorskim przekładzie w napoleońskiej Francji jako Atlas historique, généalogique, chronologique et géographique (Paris 1803–1804). Christian Kruse ulepszył atlas Le Sage’a w swoim Atlas und Tabellen zur Übersicht der Geschichte aller europäischen Länden und Staaten (Leipzig 1802–1818), umieszczając w nim mapy Europy pokazujące podział terytorialny w stuletnich odstępach. Jednak najbardziej wpływowym atlasem XIX wieku był wydany przez Karla von Sprunera Historisch-geographischer Hand-Atlas zur Geschichte der Staaten Europa’s von Anfgang des Mittelalters bis auf die neueste Zeit (Gotha 1846). Atlas ten, pięknie przygotowany i wydany, jest w użyciu do dziś. Co ważne, von Spruner interpretował historię europejską poprzez narodziny państw i relacje pomiędzy nimi. Nastąpiła tym samym zmiana historycznej kartografii i przejście od problematyki dynastycznej i genealogicznej (która zdominowała dzieło Le Sage’a) do państw jako wiodących aktorów historii i polityki. W tym czasie nacjonalizm jako polityczna siła dopiero wzrastał, nie tylko na Zachodzie, ale także w Europie Środkowej i na Bałkanach. Nowe podejście do mapowania przeszłości było odpowiedzią na oczekiwania czytelników. Von Spruner dostarczył narodowo nastawionym użytkownikom atlas, który prezentował ich historię: historię ich własnych (choć z historycznego punktu widzenia – zupełnie niedawno wyobrażonych) państw narodowych i narodów7.

Powstanie w roku 1871 Cesarstwa Niemieckiego jako niemieckiego państwa narodowego zmobilizowało licznych uczonych do konsolidacji obrazu tego państwa jako narodowej całości za pomocą geografii8. Akademicka i ideologiczna działalność znalazła odzwierciedlenie w odpowiednich programach nauczania. Szkoły skutecznie kształtowały narodowy punkt widzenia ludności, jako że analfabetyzm został wyrugowany do końca lat 70. XIX wieku i zarówno w założeniach politycznych, jak i w praktyce wszystkie dzieci, niezależnie od płci, języka, wyznania czy pochodzenia etnicznego, miały obowiązek ukończenia edukacji na poziomie podstawowym. Jednocześnie dynamiczny rozwój niemieckiej gospodarki umożliwił wyposażenie szkół w drogie, nowatorskie pomoce dydaktyczne. Wydany przez Friedricha Wilhelma Benickena Historischer Schulatlas oder Übersicht der allgemeinen Weltgeschichte (Weimar 1820) był najprawdopodobniej pierwszym atlasem przeznaczonym do użytku szkolnego. W ślad za nim ukazała się rozszerzona i droższa edycja podręczna, Historischer Hand-Atlas zur Versinnlichung der allgemeinen Geschichte aller Völker (Weimar 1824). Obydwa atlasy zostały pomyślane jako uzupełnienie ambitnego, trzytomowego podręcznika Leonharda von Drescha Übersicht der allgemeinen politischen Geschichte insbesondere Europens (Weimar 1822–1823). Wyśrubowane ceny tych atlasów i podręcznika w kontekście szeroko wówczas rozpowszechnionego w Europie analfabetyzmu sprawiły, że żadna z tych książek nie stała się popularnym podręcznikiem – w przeciwieństwie do szkolnego atlasu historycznego Friedricha Wilhelma Putzgera, Historischer Schul-Atlas zur alten, mittleren und neuen Geschichte (Bielefeld–Leipzig 1877), który bazował na atlasie Sprunera. Dzieło Putzgera pozostało najpopularniejszym atlasem szkolnym aż do okresu międzywojennego. Większość powstających w kolejnych latach edycji i przekładów była regularnie aktualizowana i przedrukowywana. Na przykład siódme polskie wydanie, F.W. Putzgera Atlas historyczny do dziejów starożytnych, średniowiecznych i nowożytnych dla użytku w wyższych i średnich zakładach naukowych ukazało się w Warszawie w 1930 roku9.

To właśnie z atlasu Putzgera środkowoeuropejskie ruchy narodowe i narody poznawały (lub często wyobrażały sobie według własnych marzeń) swoje historie oraz miejsce, jakie zajmowały one w historii Europy i świata. Kiedy środkowoeuropejskie wielonarodowe imperia, zniszczone w następstwie I wojny światowej, zostały zastąpione przez etniczne państwa narodowe, atlas ten w dalszym ciągu kształtował sposób, w jaki nowe pokolenia uczniów wyobrażały sobie dzieje swoich narodów. Wśród najbardziej istotnych cech atlasu Putzgera należy wymienić jawny eurocentryzm, który zamaskowano jedynie częściowo za pomocą kilku map Bliskiego Wschodu, Afryki Północnej, Ameryki Północnej i europejskich kolonii. Model zaproponowany przez Putzgera przedstawia przeszłość jako liniowy i teleologicznie zdeterminowany proces, koniecznie rozpoczynający się od czasów biblijnych i starożytnej Grecji oraz Rzymu, wiodący przez fazę przejściową Völkerwanderung (wielkiej wędrówki ludów), aż do narodzin państw narodowych, które przez nacjonalistów były postrzegane jako ukoronowanie dziejów i niemalże „koniec historii”.


[4.] J. Black, Maps and History. Constructing Images of the Past, New Haven-London: Yale University Press, 1997, s. 10.
[5.]Tamże, s. 9-35; W. Goffart, Historical Atlases. The First Three Hundred Years, 1570-1870, Chicago-London: University of Chicago Press, 1999, s. 30-31.
[6.] J. Black, dz. cyt., s. 25-26; Ch. Pierson, The Modern State, London: Routledge, 1996.
[7.] J. Black, Mapping the Past. Historical Atlases, „Orbis” 2003, nr 2, s. 278; W. Goffart, dz. cyt., s. 304-306, 314-315, 418-422.
[8.] G. Sandner, In Search of Identity. German Nationalism and Geography, 1871-1910, [w:] Geography and National Identity, ed. D. Hooson, Oxford-Cambridge: Blackwell, 1994, s. 71-91.
[9.] J. Black, Maps and History, s. 43, 53-54, 68, 99; W. Goffart, dz. cyt., s. 330-331.