Przestrzenie wiedzy

1 [44] 2014

14 | 11 | 2014

Szkolne atlasy historyczne (I)

Niewidzialne ideologie w edukacji

Mit nauczał historii. Mit nauczał swojej własnej historii, ponieważ był to mit rozprzestrzeniający się samodzielnie.
Alec Waugh, 1936


Naród […] cudownie poręczne słowo, skoro każdy może z nim zrobić to, co mu się żywnie podoba.
Joseph de Maistre, 1797

Lekcje historii w czasie mojej edukacji w komunistycznej Polsce były okropnie nudne. Sprowadzały się do zapamiętywania ciągów dat i wkuwania wymaganych interpretacji, od których nikt nie ważył się odstępować, bo groziło za to wyrzucenie z lekcji lub wezwanie rodziców do dyrektora. Sztywność i nudę przełamywały mapy ścienne, wprowadzające do klasy kolor i pierwiastek „dziania się”. Niektórzy uczniowie szukali ucieczki od otępiającej sytuacji, przeglądając pod ławką szkolne atlasy historyczne, których egzemplarze były tradycyjnie rozdawane na początku każdej lekcji. Nie zwracali uwagi na mapy, które należało studiować podczas danej lekcji określanej mianem „historii”, a polegającej głównie na jawnej indoktrynacji; czasami nawet „poprawiali” atlasy, dorysowując długopisami nowe państwa. 

Szkolne atlasy historyczne były niemal stale dostępne (często w szerokim wyborze) w większości państw Europy Środkowej i Wschodniej od początku XX wieku, podczas gdy – co ciekawe – w innych regionach nie. Nie oznacza to, że nie występowały poza tą częścią Europy, jednak wydaje się, że w zachodniej części kontynentu były przeznaczone dla zainteresowanego czytelnika, nie pełniły funkcji obowiązkowego podręcznika szkolnego. W niektórych brytyjskich i amerykańskich szkołach nie uczy się już historii jako osobnego przedmiotu, ale w ramach bloku zajęć z wiedzy o społeczeństwie lub z nauk humanistycznych. Do pewnego stopnia zjawisko to wyjaśnia, dlaczego niepotrzebne są tam szkolne atlasy historyczne, jednak nie jest to już tak oczywiste w wypadku Europy Zachodniej czy Irlandii, gdzie historii nadal naucza się w szkołach.

NACJONALIZM

Nacjonalizm jako ideologia legitymizująca państwowość narodził się w rewolucyjnej Francji oraz w okresie kształtowania się państw narodowych w obu Amerykach w okresie od końca XVIII wieku do lat 20. XIX stulecia. Następnie powstały państwa narodowe na Bałkanach. Królestwo Włoch oraz Cesarstwo Niemieckie zostały ogłoszone państwami narodowymi odpowiednio w 1861 i 1871 roku. Wspominam o tych dwóch państwach, ponieważ stały się wzorcami naśladowanymi przez już istniejące kraje bałkańskie oraz falę państw narodowych, które zaczęły powstawać po I wojnie światowej na ruinach wielkich środkowoeuropejskich i bliskowschodnich imperiów ponadnarodowych. Pojawienie się Związku Radzieckiego jako samozwańczego ponadnarodowego organizmu w wyraźny sposób zatrzymało rozprzestrzenianie się na wschód tego modelu państwowości. Niemniej wprowadzony na początku lat 20. podział administracyjny tego komunistycznego kraju opierał się na kryterium etnicznym, wszystkie związkowe republiki radzieckie zostały powołane jako narodowe i przyznano im (lub nawet stworzono w tym celu1) odpowiednie (lokalne) języki urzędowe. W ramach powyżej wspomnianych republik związkowych powstały też autonomiczne republiki i okręgi narodowe, a na terenie całego ZSRR istniały tysiące narodowych miasteczek, wiosek i kołchozów, których autonomia została zniesiona pod koniec lat 30. ubiegłego wieku2

Wydaje się, że nacjonalizm uzyskał wyjątkowy status pierwszej powszechnie akceptowanej normatywnej ideologii legitymizującej państwowość. Stał się regułą określającą zagadnienia państwowości i stosunków między państwami na całym świecie. W ramach tego systemu państwa, które nie definiują się jako narodowe, lub niechętnie przechodzą przez proces przekształcania się w tego rodzaju państwo, są skazane na delegitymizację, a w ostateczności – na wymazanie z mapy politycznej. Co jednak oznacza państwo „narodowe”? Słowo „naród” wydaje się tu jedynie etykietką, której można używać w sytuacji, gdy dane państwo uznaje legitymizującą moc nacjonalizmu. Jeżeli państwa narodowe, które same uzyskały uznanie na podstawie kryterium narodowościowego, zgadzają się na taką autodefinicję państwowości kandydującej do statusu pełnoprawnego gracza na arenie stosunków międzynarodowych, to taki organizm staje się w pełni uznanym i pełnoprawnym państwem3

Oczywiście państwo obywatelskie i narodowe to jedynie typy idealne, podobnie jak narody polityczne i etniczne. W rzeczywistości w istniejących państwach można zaobserwować całą gamę odcieni etnicznego i obywatelskiego nacjonalizmu. Mając na uwadze to zastrzeżenie, można mówić o etnicznych i obywatelskich państwach narodowych, jeżeli cechy jednego rodzaju nacjonalizmu przyćmiewają cechy drugiego. Etniczne państwa narodowe znajdują się przeważnie na terenie Eurazji, zwłaszcza wzdłuż pasa rozciągającego się od Europy Środkowej, przez republiki poradzieckie, Turcję i Iran, aż do Indochin, Indonezji, Chin i Japonii. Państwa narodowe na innych obszarach można określić mianem obywatelskich.


[1.] M.G. Smit, Language and Power in Creation of the USSR, 1917-1953, Berlin: Mouton de Gruyter, 1998.
[2.] T. Martin, The Affirmatice Action Empire. Nations and Nationalism in the Soviet Union, 1923-1939, Ithaca: Cornell University Press, 2001, s. 55.
[3.] T. Kamusella, Global State System, [w:] The Global Studies Encyklopedia, ed. I.I. Mazour, A.N. Chmakov, W.C. Gay, Moscow: Raduga i Centr Naucznych i Prikladnych Programm „Dialog” 2003, s. 196-200.