Przestrzenie wiedzy

1 [44] 2014

14 | 11 | 2014

Szkolne atlasy historyczne (II)

Niewidzialne ideologie w edukacji

ATLASY HISTORYCZNE DZISIAJ

Atlasy historyczne narodów i/lub państw narodowych zaprojektowane dla specjalistów, zwykłych czytelników i dla szkół były publikowane na całym świecie, począwszy od połowy XX wieku (kiedy powstała większość państw narodowych). Mimo to gatunek szkolnego atlasu historycznego jako obowiązkowego (a nie zalecanego) podręcznika jest ograniczony do Europy Środkowej i Wschodniej. 

W Europie Zachodniej – Irlandii, Francji, Hiszpanii, Portugalii i Wielkiej Brytanii – szkolne atlasy historyczne nie występują. Mapy historyczne pojawiają się w podręcznikach do historii i czasami w szkolnych atlasach geograficznych. Chociaż produkcja atlasów historycznych świata lub państwa ma szeroko zakrojony charakter, jest ona nastawiona na ogólnego i specjalistycznego klienta, a nie na szkoły25

Sytuacja w należących niegdyś do bloku sowieckiego krajach Europy Środkowej jest nawet bardziej złożona. Moskwa używała ideologii komunistycznej do legitymizacji państwowości Związku Radzieckiego. Kreml dobrze zdawał sobie sprawę z potencjału etnolingwistycznego nacjonalizmu, jednak próbował wykorzystać go do budowy globalnego komunistycznego państwa. W owym czasie administracyjny podział ZSRR pokrywał się z grubsza z podziałami etnolingwistycznymi i znajdował odzwierciedlenie w wielości języków używanych w systemie edukacyjnym26. Wzrastająca dominacja języka rosyjskiego, paradoksalnie przedstawianego jako język narodowy nienarodowego (lub wielonarodowego) narodu (lub społeczeństwa) sowieckiego, doprowadziła do stopniowego wyparcia innych języków. Oprócz rusyfikacji, system edukacyjny był poddawany centralizacji i nadzorowi ze strony Kremla. Władze słusznie postrzegały szkołę jako formę, za pomocą której można kształtować społeczeństwo zgodnie z ideologicznymi założeniami. 

Po upadku ZSRR w roku 1991 system ogarnęła taka inercja, że w dalszym ciągu produkowano radzieckie atlasy historyczne, zwłaszcza dla szkół w Federacji Rosyjskiej i na Białorusi27. W tych dwóch państwach dopiero później zaczęto publikować narodowe lub ogólnopaństwowe28 szkolne atlasy historyczne29.

Jako że produkcja atlasu jest o wiele bardziej kosztowna niż podręcznika, na poradzieckim Kaukazie i w Azji Środkowej nie powstały żadne lokalne atlasy historyczne dla szkół. Za czasów Związku Radzieckiego stosowano raczej rosyjskojęzyczne atlasy tego rodzaju lub – zwłaszcza na Kaukazie – historyczne mapy w lokalnych językach wydawane w formie pojedynczych kart bądź też mapy ścienne. W 2005 roku w Armenii został jednak wydany szkolny atlas historyczny30. W latach 90. zeszłego stulecia moskiewskie wydawnictwo Dizajn Informacjia Kartografija (DIK) zaczęło publikować atlasy dla kirgiskich31 i kazachskich32 szkół. Firma ta zainicjowała również nowy trend polegający na tworzeniu rosyjskojęzycznych atlasów historycznych dla szkół w narodowych autonomicznych republikach Federacji Rosyjskiej – zjawisko to było niespotykane w ZSRR. Do tej pory wydano dwa atlasy tego rodzaju – dla Republiki Komi33 i Tatarstanu34

W przeszłości szkolne atlasy historyczne były w mniejszym lub większym stopniu sporadycznie obecne w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej do momentu, gdy po II wojnie światowej zostały zastąpione przez ogólne atlasy historii świata tworzone z myślą o zwykłym czytelniku. Obecne upowszechnienie tego rodzaju podręczników w Europie Środkowej wydaje się zatem zjawiskiem unikatowym w skali globalnej.  Z jednej strony takie atlasy powstają zarówno w krajach zamożnych, takich jak Niemcy czy Belgia, jak i biednych, jak Bułgaria czy Mołdawia. Z drugiej, nie publikuje się ich w bogatych w ropę krajach Zatoki Perskiej czy Japonii, ani też w Etiopii czy na Sri Lance. Chociaż czynnik ekonomiczny jest ważny, najwyraźniej nie ma jednak kluczowego znaczenia. Podstawowym warunkiem powstania i wprowadzenia do obiegu szkolnego atlasu historycznego w danym kraju jest z pewnością wola polityczna. W większości państw, w których atlasy są obecne do dzisiaj, system edukacji jest (lub był do niedawna) poddany silnej kontroli centralnego systemu (zwykle ministerstwa edukacji narodowej), który ustala państwowy program nauczania i czuwa nad jego realizacją. Ponadto użycie szkolnych atlasów historycznych jest związane z obecnością etnicznego nacjonalizmu jako głównej ideologii stojącej za legitymizacją danej państwowości. W krajach, w których jest ona uzasadniana za pomocą obywatelskiego nacjonalizmu, takie atlasy nie są znane.

W państwach narodowych, dla których nacjonalizm etniczny jest główną ideologią legitymizującą istnienie – obywatelstwo i narodowość są odrębne, a narodowość jest nadrzędna. Obowiązującym paradygmatem jest to, że obywatelskie państwa doprowadziły swoje populacje do poziomu narodu, natomiast większość etnicznych państw narodowych zaczynała jako bezpaństwowe wspólnoty etniczne, zanim zdołały przywdziać na siebie „szaty” państwowości. W bezpaństwowym okresie żadne obywatelskie formy narodowościowej ekspresji nie były dostępne narodowi etnicznemu, ponieważ nie istniała państwowość, którą ów naród mógłby uznać za swoją. Różnica między tymi dwoma modelami, zauważalna w odniesieniu do legitymizacji państwowości oraz regulacji stosunków między jednostką i państwem, musiała znaleźć odzwierciedlenie w programach szkolnych, ponieważ państwowy system edukacyjny dąży do formowania obywateli w zgodzie z ideologicznymi założeniami i praktyką polityczną. Mit wielowiekowej tradycji narodowej państwowości jest jednym z najważniejszych narzędzi służących legitymizacji państwa narodowego w oczach jego sąsiadów i świata. Zgodnie z tym rozumowaniem patriotycznie nastawieni historycy nie unikają anachronizmów. Na przykład „dowodzą”, że Święte Cesarstwo Rzymskie było niczym innym jak wczesnym państwem narodowym Niemców, imperium Karola Wielkiego stanowiło początek Francji, helleńskie imperium Aleksandra Wielkiego było prawdziwym państwem Greków, Wielkie Morawy zaś, oddzielone tysiącletnią przerwą od narodowego państwa, jakim jest dzisiejsza Słowacja, mają stanowić początek nowoczesnego państwa słowackiego. Wydaje się, że atlas historyczny jest trafną z pedagogicznego punktu widzenia odpowiedzią na trudności związane z zapoznawaniem uczniów z po narodowemu wyobrażoną historią ich etnicznych państw narodowych. Zadrukowana strona zwykłego podręcznika do historii wystarcza do chronologicznego wyliczenia wydarzeń i wyjaśnienia ich narodowej interpretacji w obywatelskich państwach narodowych, gdzie wcześniej istniejące państwo przemieniło ludność je zamieszkującą w naród. Jednak metoda ta okazuje się nieporęczna i niepraktyczna, kiedy trzeba przedstawić przeszłość etniczno-językowego narodu, który przyoblekł się w płaszcz własnego państwa zupełnie niedawno – 10, 20, 50 czy 100 lat temu. Trudno za pomocą samego tylko podręcznikowego tekstu wykazać na wydarzeniach z bezpaństwowej jeszcze przeszłości danego narodu, że jego język, ludność i terytorium pokrywały się już z sobą, lub dążyły od dawien dawna do takiego nakładania się uskutecznionego w istniejącym obecnie państwie narodowym. W tym miejscu sukurs pedagogom i politykom przychodzi szkolny atlas historyczny. Chronologiczna sekwencja map pokazujących rozwijającą się interakcję języka, ludności i terytorium ma za zadanie prezentować teleologiczną „konieczność” powstania danego narodu etnicznego i jego państwa. Taki atlas, stanowiąc swoistego rodzaju doświadczenie multimedialne – w czasach, kiedy nie było telewizji, nie mówiąc już o smartfonach  – niezwykle skutecznie, dzięki swej atrakcyjności, wpajał uczniom, czyli przyszłym obywatelom,  „odpowiednią” wizję przeszłości własnego państwa narodowego. Zaświadcza o tym standard etniczno-językowej legitymizacji państwowości we współczesnej Europie Środkowej. Wystarczy tylko nadmienić, że z tego powodu, na przykład, rozpadowi Jugosławii towarzyszył rozpad języka serbsko-chorwackiego, tak aby każde z państw postjugosłowiańskich zostało obdarzone własnym językiem narodowym.


[25.] DK Atlas of World History. Mapping the Human Journey, ed. J. Black, London: Dorling Kindersley, 2000; Grand atlas historique, éd. G. Duby, Paris: Larousse, 2004; J. Pro Ruiz, M. Rivero Rodríguez, Breve atlas de historia España, Madrid: Editorial Alianz, 1999; J. López-Davalillo Larrea, Atlas histórico de Espańa y Portugal. Desde el Paleolítico hasta el siglo XX, Madrid: Editorial Sintesis, 200.
[26.] F. Hirsch, Empire of Nations. Ethnographic Knowledge and the Making of the Soviet Union, Ithaca-London: Cornell University Press, 2005.
[27.] Atlas istorii SSSR dlia 8 klassa, Moskwa: GUGK, 1992.
[28.] Używam przymiotnika „ogólnopaństwowe” w odniesieniu do Białorusi, gdzie w 1995 roku ustanowiony został nowy prorosyjski, neoradziecki reżim, który miał stanowić alternatywę dla gwałtownego procesu budowania państwa narodowego. Obecnie Mińsk definiuje Białoruś za pomocą starannie dobieranych nienarodowych terminów i w związku z tym fałszem byłoby określanie białoruskich atlasów mianem „narodowe”.
[29.] W Federacji Rosyjskiej: M. V. Ponomariew, Nowaja istorija. Atlas. 7-8 klass, Moskwa: Drofa-DIK, 1998; T.P. Gusarowa i in., Istoriczeskij atlas szkolnika, Moskwa: Drofa-DIK 2001; S. W. Kolpakow, M.W. Ponomariew, Atlas. Nowejszaja istorija XX wieka, Moskwa: Ast Press, 2002; Atlas. Istorija Rossii XIX wieka (8 klass), Moskwa: Ast Press, 2007. W odniesieniu do Białorusi koniecznie należy wspomnieć o wydanum tam rosyjskojęzycznym atlasie: I.A. Awdiejew, Atlas 5 klass. Istorija drewnego mira, Minsk: RUP „Belkartografiia”, 2002, oraz o jednym wydanym w języku białoruskim: L.P. Kazloŭ, Histarychny atlas Belarusi (agulnaadukatsyiny iliustravany), Minśk: Arty-Feks, 2004.
[30.] B. Harutyunian, Haiastani patmutian atlas, Yerevan: Macmillan Armenia, 2005.
[31.] Istoriko-kulturnyj atlas Kirgistana, Moskwa: DIK, 2001; K. Żanuzak Kasymbajewicz, Atlas: Istoria Kazachstana, Almata: Daik-Press 1998.
[32.] Istoriczeskij atlas Kazachstana, Moskwa: DIK, 2008.
[33.] Istoriczeskij atlas Komi, Moskwa: DIK, 2006.
[34.] Atlas istorii Tatarstana i tatarskowo naroda, Moskwa: DIK, 2006.