Przemysłowe poprzemysłowe

1 [40] 2013

03 | 08 | 2015

Stalowa Wola – diagram władzy

Interesujące są także piętrowe dwurodzinne domy przy ulicy Skoczyńskiego z monumentalizującymi całą kompozycję dwoma bocznymi, wysuniętymi przed część środkową aneksami. W samym planie tego fragmentu osiedla widoczne jest odejście od zasad CIAM-u zastosowanych w znacznej części dzielnicy robotniczej. Zamiast liniowego układu zabudowy, sięgnięto tu po tradycyjne elementy struktury miejskiej – zabudowę przyuliczną i place. Jest to szczególnie dobrze widoczne w rejonie skrzyżowania ulic Wolności i Narutowicza, gdzie dwa bloki i dwa dwupiętrowe hotele z 1938 roku na planie litery L tworzą interesujące „wnętrze urbanistyczne” (obecny plac Wolności). Przed wojną, i jeszcze wiele lat po jej zakończeniu, ten obszar pełnił funkcję centrum Stalowej Woli.

W zrealizowanej części planowanego miasta mamy zatem do czynienia z odmiennym kształtowaniem przestrzeni w poszczególnych strefach. Zastosowano tu także swoiście rozumianą zasadę decorum: im wyższy status mieszkańców lub użytkowników budynku, tym bardziej monumentalna, reprezentacyjna architektura. Hierarchiczny podział tego założenia jest wyraźnie odczuwalny także obecnie, w bezpośrednim doświadczaniu przestrzeni. W położonej na wschód od części urzędniczej Kolonii Dyrektorskiej zbudowano kilkupokojowe, wygodnie rozplanowane wille z garażami, ogródkami, centralnym ogrzewaniem i wszystkimi urządzeniami sanitarno-higienicznymi. O statusie mieszkańców tej dzielnicy miały jednak świadczyć przede wszystkim elewacje frontowe z rzędami wysmukłych filarów, formami chętnie stosowanymi w oficjalnej, państwowej architekturze. W realizacjach tych oraz w znajdującym się w ich pobliżu hotelu – z loggiami kojarzącymi się z ówczesną architekturą uzdrowiskową i z zaokrąglonym narożnikiem, przywodzącym z kolei na myśl luksusowe budownictwo mieszkaniowe tego czasu – można dostrzec próbę połączenia estetyki skrajnego modernizmu z bardziej tradycyjnymi rozwiązaniami. Także w najbardziej reprezentacyjnej budowli całego (zrealizowanego) założenia – Gmachu Dyrekcji, autorstwa Jana Bitnego-Szlachty – zastosowano formy, które można spotkać w budowlach użyteczności publicznej z tego czasu (np. rytmizowanie elewacji lizenami). Tego typu architektura, jak ją ówcześnie określano – „pół-modernistyczna”13, charakteryzowała się m.in. monumentalnymi fasadami, często dekorowanymi rzędami prostych filarów lub pilastrów. Bogatą plastykę elewacji zapewniały szlachetne tynki lub kamienne okładziny. Był to w tym czasie, mimo pewnych różnic, wspólny język architektoniczny zarówno dla krajów totalitarnych (nazistowskich Niemiec, faszystowskich Włoch), autorytarnych (np. Węgier), jak i tych uznawanych wtedy za demokratyczne (Anglii, Francji)14. Także wnętrza nowoczesnego biurowca wykończono niezwykle starannie. Zachowały się filary z marmurowymi okładzinami i chromowanymi listwami sugerującymi głowicę. Niestety, do naszych czasów nie przetrwały meble firmy Konrad, Jarnuszkiewicz i S-ka, łączące, podobnie jak w wyposażeniu zamku w Wiśle, tradycję z nowoczesnością. Zapewne utrzymaną w podobnych formach zabudowę przewidywano dla rozplanowanego z rozmachem reprezentacyjnego centrum Stalowej Woli, które miało powstać w północno-wschodniej części miasta. W projekcie tej strefy przeważały szerokie aleje rozchodzące się promieniście z obszernych placów. Jest to czytelne nawiązanie do tradycji urbanistyki francuskiej XVIII i XIX wieku, bardzo popularnej wśród polskich planistów w latach 20. XX wieku. Układ reprezentacyjnej strefy Stalowej Woli przywodzi na myśl także inne spektakularne założenia tego czasu, np. planowaną w drugiej połowie lat 30. dzielnicę im. Józefa Piłsudskiego w Warszawie.

Stalową Wolę należy jednak wpisać także w szerszy kontekst wzorcowych miast przemysłowych. Początki procesu planowej regulacji przestrzeni na szeroką skalę można zaobserwować już w wieku XVIII. Pod koniec tego stulecia zaczęto podkreślać, że racjonalna architektura może manifestować ustalony przez władzę porządek, a także jest w stanie zapobiegać rewolucjom i buntom15. Jest to szczególnie widoczne w architekturze przemysłowej. Już w pierwszych osiemnastowiecznych zabudowaniach manufaktur angielskich i szkockich można dostrzec dążenie do tworzenia przestrzeni uporządkowanej, m.in. za pomocą regularności założeń. Takie rozwiązania ułatwiały nie tylko lepszą kontrolę pracowników, ale także utrzymanie niemal monastycznej dyscypliny, zbudowanej zgodnie z rytmem pór dnia (w dziewiętnastowiecznych fabrykach często umieszczano zegar w widocznym miejscu)16. Najlepszym i zarazem najbardziej znanym przykładem przestrzeni produkcyjnej poddanej ścisłej regulacji jest królewska kopalnia soli w Arc-et-Senans, autorstwa Claude’a-Nicholasa Ledoux, z lat 1774–1778. Michel Foucault w książce Nadzorować i karać (rozdział: Sposoby dobrego tresowania, część: Hierarchiczny nadzór) opisał mechanizm wykształcenia się w epoce klasycznej „obserwatoriów” zbiorowości ludzkiej. Jürgen Habermas trafnie określił Foucaultowskie „nieme praktyki” jako „umocnione instytucjonalnie, często ucieleśnione architektonicznie, rytualnie uszczelnione reguły rządzące działaniem i zwyczajami”17. Uspołecznienie dokonywać się miało, zdaniem francuskiego filozofa, m.in. przez „praktyki nadzorującej izolacji”, formy dyscyplinowania za pomocą nowoczesnych technik władzy. W kontrolowaniu społeczeństwa, regulowaniu zachowań obywateli pomóc mogło przyjęcie za wzór przy budowie m.in. szkół i fabryk modelu koszar i obozów wojskowych – idealnych, modelowych „diagramów władzy”18.


[13.] Zob. M. Kostanecki, Architektura Trzeciej Rzeszy, „AiB” 1938, R. 14, nr 9, s. 285–305. Termin „półmodernizm” do polskiej literatury przedmiotu wprowadził A.K. Olszewski [w:] Nowa forma w architekturze polskiej 1900–1925. Teoria i praktyka, Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, 1967.
[14.] F. Borsi, The Monumental Era. European Architecture and Design 1929–1939, New York: Rizzoli, 1987.
[15.] A. Forty, Words and Buildings. A Vocabulary of Modern Architecture, London: Thames & Hudson, 2004, s. 242.
[16.] T.A. Markus, The 18th Century Roots of the 19th Century Industrial Town, „KAiU” 1984, z. 1–2, s. 20.
[17.] J. Habermas, Filozoficzny dyskurs nowoczesności, przeł. M. Łukasiewicz, Kraków: Universitas, 2005, s. 276.
[18.] A. Forty, dz. cyt., s. 243.