Przestrzeń jako taka

2 [41] 2013

03 | 08 | 2015

Społeczna teoria przestrzeni. Architektura i produkcja podmiotu, kultury i społeczeństwa. Architektura i produkcja podmiotu, kultury i społeczeństwa.

Szczególną rolą zabudowanej przestrzeni jest podtrzymywanie (i rozbudowywanie) aparatu ekonomicznego, zwłaszcza zaś jej udział w akumulacji kapitału w procesie tworzenia relacji klasowych. Przestrzeń przyciągnęła uwagę takich marksistowskich geografów jak David Harvey, który w swojej analizie odniósł się do wielu wymiarów tkanki miejskiej. Obejmowały one szeroki zakres zjawisk: od wykorzystania przestrzeni jako symbolicznego i materialnego narzędzia demarkacji klasowej i (re)produkcji kapitału aż do traktowania jej potencjału jako miejsca oporu9. Już sama analiza budynków należała jednak zwykle do słabszych aspektów badań marksistowskich, po części ze względu na cechujący je imperatyw do zajmowania się związkami klasy i kapitału w wielkiej skali. Zarówno tutaj, jak i w obrębie nauk społecznych termin „przestrzeń” często zostaje oderwany od materialnych struktur i poświęconych im analiz, a zamiast tego staje się nazwą dla ogólnie rozumianej sieci relacji społecznych. Na tym tle wyróżnia się dzieło Henriego Lefebvre’a, który – próbując rozwinąć marksistowskie ujęcie zmiennej natury kapitalizmu – podjął historyczne i analityczne badania nad rolą przestrzeni w kształtowaniu i podtrzymywaniu ludzkiego społeczeństwa. Lefebvre dowodził, że produkując przestrzeń przez projektowanie i codzienną praktykę, ludzie wprowadzają w życie imperatywy ekonomii i ideologii. Ponieważ te imperatywy ewoluują z biegiem czasu, zmienia się również podstawowa natura przestrzeni, jaką ludzie produkują. Badał on również sposoby, za pomocą których ludzie wyrażają terminy odnoszące się do rozumienia i życia w przestrzeni. Analizując w ten sposób „reprezentacyjną przestrzeń”, to znaczy „przestrzeń, którą wyobraźnia pragnie zmienić i przystosować”, nie tylko wypracował rozumienie przestrzeni jako funkcjonalnego narzędzia, które jest niezbędne do angażowania się w różne systemy znaczeniowe, ale również przedstawił same te systemy jako zdolne do ustanawiania swoich własnych funkcji10.

Jednym z głównych stadiów, jakie Lefebvre wyróżnił w ramach historycznej ewolucji przestrzeni, jest „przestrzeń różnic płci” (differential space) − fazę tę przedstawił w terminach Heglowskiej dialektyki. Przestrzeń ta stałaby się możliwa i zostałaby osiągnięta po tym, jak sprzeczności przestrzeni modernistyczno-oświeceniowo-kapitalistycznej doprowadziłyby do upadku obecnych relacji przestrzennych. Próżno jednak szukać u Lefebvre’a zarówno dokładnego opisu tej przestrzeni, jak i opisu gry sprzeczności odbywającej się w jej obrębie. Można je odnaleźć natomiast w pracach poświęconych przestrzennemu funkcjonowaniu kategorii płci i rasy. W ramach feministycznej historii społecznej i geografii nie tylko został zbadany sposób, w jaki przestrzeń jest zróżnicowana genderowo (na ten temat pisały m.in. Elizabeth Wilson i Gillian Rose11), ale również − co jest być może ważniejsze − podjęty został problem zróżnicowania natury przestrzeni w zależności od tego, kto i kiedy ją zamieszkuje. Takie rozumienie przestrzeni, jako czegoś przypadkowego, podkreślające „konstruowanie specyfiki przez wzajemne zależności”, jest kluczowym zagadnieniem prac Doreen Masey12. Zamiast ujmować przestrzeń jako zdefiniowaną przez dyskretne obiekty i granice, Masey otwiera drzwi do rozpoznania różnicujących sposobów, w jakie odmienni pod względem płci, wieku, klasy i rasy ludzie rozumieją dane miejsce lub lokalizację, historie, które każde z nich do niej wnosi, przez co dana lokalizacja może mieć różne cele i znaczenia[13]. Również bell hooks [Gloria Jean Watkins, brak wielkich liter celowy – przyp. red.] w swojej analizie domowości i marginalności wyznaczyła sposób, w jaki czarne kobiety mogą wykorzystywać określone przestrzenie do realizacji konkretnych ról społecznych i tożsamości, oraz to, jak dana przestrzeń umożliwia istnienie zróżnicowanych tożsamości w zależności od rasy jej mieszkańca14.

Wreszcie Gilles Deleuze i Félix Guattari zaproponowali teoretyczny metaaparat służący do zrozumienia przestrzeni, zdystansowany względem bezpośredniego kontekstu późnokapitalistycznego społeczeństwa (tytuł rozdziału ich książki osadza dyskusję w roku 1440)15, który ujmuje przestrzeń jako podstawowy wymiar rozumienia ewolucji i celów społeczeństwa. Podzielili oni przestrzenie na „gładkie” i „pofałdowane”; te dwa rodzaje często się przenikają i z czasem przechodzą jeden w drugi. Gładkie przestrzenie są niezróżnicowane niczym pustynia lub przestrzeń nomadyczna; z kolei przestrzenie pofałdowane wchłaniają niezbędne zróżnicowania, które są przydatne dla społeczeństwa, takie jak granice, linie własności czy ulice − wszystkie one są właśnie takimi „fałdami”. Spośród wszystkich autorów tutaj przywoływanych Deleuze i Guattari najmocniej konfrontują się z naturą przestrzeni jako takiej: fałdy, choć dla społeczeństwa niezbędne, mogą również ograniczać lub zniechęcać obywateli, podczas gdy gładka przestrzeń, może być wyzwalająca, ale może się okazać również „niewystarczająca do naszego zbawienia”. Wyzwanie polega na zrozumieniu ludzkiego życia jako serii przemian lub oscylacji: „siły działające w przestrzeni nieustannie ją fałdują”, jednak przestrzeń, w której to się rozgrywa, „angażuje inne siły i wytwarza nowe gładkie przestrzenie”. Tym samym przestrzeń podtrzymuje proces, w trakcie którego „życie układa na nowo swoje barykady, stawia czoła nowym przeszkodom, wynajduje nowe tempa, zmienia przeciwników”.

Nawet w kontekście tych różnych sposobów podejścia do badania przestrzeni, również innych, których tutaj nie ująłem, historia architektury nadal w dużym stopniu dotyczy budynków, ich infrastruktury, projektantów, fundatorów, technik budowlanych, typów, stylów i wielu czynników, które przez dziesięciolecia formowały tę dyscyplinę. A jednak przez ponad stulecie badania dotyczące teorii przestrzeni wprowadziły szereg nowych zagadnień, za pomocą których badanie architektury stało się mocniej związane z ludzkim życiem, świadomością i społeczeństwem. Historia architektury jest zatem wzmocniona i rozszerzona za sprawą takich problemów, jak: przygodność ludzkiej świadomości i tożsamości oraz ich zależność od zabudowanego środowiska, zdolność przestrzeni do podtrzymania (i podważenia) przekonań, artykulacja ludzkich różnic (lub ich tłumienie bądź negacja) zgodnie z warunkami produkcji przestrzeni oraz rola architektury w zaspokajaniu potrzeb gospodarki, władzy i społeczności.

Historia architektury jednak nadal ma w sobie potencjał do pełniejszego zaangażowania się w historyczną i krytyczną analizę kultur, w których funkcjonują przedmioty jej zainteresowania, przez co może rozwijać rozumienie architektury jako integralnego składnika ludzkiej egzystencji − osobowej, społecznej, duchowej i metafizycznej. Wiele prac z dziedziny historii architektury odnosiło się do budynków niczym do biernych służebnic różnych interesów i sił społecznych. Dany budynek mógł być analizowany wyłącznie jako „odzwierciedlenie” określonych interesów politycznych, ekonomicznych imperatywów czy osobistych ambicji, przez co jego obecność wydawała się zasadzać na czystej inercji. Tymczasem społeczna teoria przestrzeni pokazuje, że budynki są ś r o d k a m i i n a r z ę d z i a m i, za sprawą których uobecniają się liczne ludzkie interesy. Dzięki takiemu podejściu rysuje się nowy wachlarz możliwości dla historyka architektury, przybierający formę pytań, za pośrednictwem których można się przybliżyć do krytycznego zrozumienia istoty architektury. Jak budynki (i ich projektanci) kształtują warunki, na bazie których społeczeństwo będzie negocjować swoje złożone interesy? W jaki sposób architektura wywołuje (a nie tylko „odbija”) konflikty i wyzwania swojego czasu? Jak, dlaczego i kiedy architektura zmienia krajobraz relacji społecznych poprzez wprowadzenie nowych rodzajów budynków i modalności? Innymi słowy, w jaki sposób architekci, projektanci i budowniczowie odgrywają aktywną, krytyczną rolę w kształtowaniu parametrów kultur, w których żyją i tych, które należy naśladować? Jak, na przykład, nowe typy budynków przekształcają (nie: „odzwierciedlają”) ideologię, politykę, ekonomię, osobowość? Jak pokazali społeczni teoretycy przestrzeni, są to złożone i trudne zagadnienia; pokazali oni również, że są to kwestie, których poruszenie może się przyczynić do ożywienia i przekształcenia dyskursu historii architektury. Nie oznacza to wreszcie, że powinniśmy zająć się w większym stopniu teorią jako taką − badacze społeczni przygotowali już tutaj dla nas obiecujący grunt. Chodzi raczej o myśl, że badania prowadzone przez historyków architektury, jeżeli zostaną ukształtowane przez przedstawione wyżej teorie w połączeniu z materialnym i historycznym kontekstem, analizą konkretnych budowli w konkretnych miejscach, mogą pogłębić zrozumienie warunków i okoliczności, w jakich funkcjonują ludzka kultura i społeczeństwo.

TŁUMACZENIE Z ANGIELSKIEGO: MICHAŁ CHOPTIANY

Artykuł ukazał się po raz pierwszy pod tytułem Social Theory of Space: Architecture and the Production of Self, Culture, and Society („Journal of the Society of Architectural Historians” 2005, vol. 64, no. 4, s. 430−433). Dziękujemy wydacy JSAH za zgodę na wykorzystanie tekstu.


[9.] Dla dorobku Harveya reprezentatywne są jego książki: The Urban Experience (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1989) i The Conditions of Postmodernity: An Enquiry into the Origins of Cultural Change (Blackwell Publishers: Cambridge Massachusetts, Oxford 1990). Zob. również M. Davis, City of Quartz, London: Verso, 1990 − praca ta, chociaż nie jest w całości marksistowska, również poświęcona jest problemowi tkanki miejskiej.
[10.] H. Lefebvre, The Production of Space, trans. D. Nicholson-
-Smith, Cambridge, MA: Blackwell, 1991, s. 39.
[11.] E. Wilson, The Sphinx in the City, Berkeley: University of California Press, 1992; G. Rose, Feminism and Geography, Minneapolis: University of Minnesota Press, 1993.
[12.] D. Massey, Space, Place, and Gender, Minneapolis: University of Minnesota Press, 1994, s. 7.
[13.] Dla jeszcze innego teoretycznego ujęcia przestrzennej różnicy zob. Foucaultowską analizę pojęcia heterotopii w: M. Foucault, Inne przestrzenie, przeł. A. Rejniak-
-Majewska, „Teksty Drugie” 2005, nr 6, s. 117−125. Zob. także prace poświęcone tzw. trzeciej przestrzeni: H. Bhabha, The Third Space: Interview with Homi Bhabha, [w:] J. Rutherford, Identity: Community, Culture, Difference, London: Lawrence & Wishart, 1990, s. 207−221; E.W. Soja, Thirdspace: Journeys to Los Angeles and Other Real-and-Imagined Places, Cambridge, MA: Blackwell, 1996; P. Routledge, The Third Space as Critical Engagement, „Antipode” 1996, vol. 28, no. 4, s. 399−419.
[14.] B. Hooks, Yearning: Race, Gender, and Cultural Politics, Boston: South End Press, 1990, rozdz. 5 i 15.
[15.] G. Deleuze, F. Guattari, 1440: The Smooth and the Striated, [w:] tychże, A Thousand Plateaus. Capitalism and Schizophrenia, trans. B. Massumi, University of Minnesota Press: Minneapolis, 1987, s. 500.