Fot. E. Hevelke, M. Januszaniec, dzięki uprzejmości Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie

Planowanie

1 [56] 2017

15 | 04 | 2017

Planowanie. Odnowa (I)

Jakość przestrzeni, w której żyjemy, czyli naszej ulicy, osiedla, dzielnicy i miasta, jest bezpośrednio związana z jakością planowania przestrzennego. Świadomość wpływu planowania przestrzennego, władzy samorządowej oraz urbanistów sporządzających studia i plany na jakość życia każdego z nas wydaje się powszechna. Adresat częstych pretensji o złą przestrzeń, a także rzadkich pochwał za przestrzeń dobrą jest lokalnie zidentyfikowany.

I plany, i studia są jednak – niezależnie od dobrej woli i dobrych chęci, wiedzy czy talentu naszej władzy samorządowej i planistów – uwarunkowane wieloma artykułami i paragrafami bardzo licznych aktów prawnych uchwalanych w ustawach lub zarządzanych przez organy władzy rządowej rozporządzeniach. Zatem na jakość przestrzeni wpływa także prawo regulujące gospodarowanie przestrzenią i planowanie przestrzenne. Nie można przy tym stwierdzić, że świadomość takiego związku jest powszechna. Szeroko pojęta opinia publiczna nie mobilizuje organów władzy rządowej do ciągłego monitorowania skutków ustawodawstwa w zagospodarowaniu przestrzennym i do reagowania bez zbędnej zwłoki na złe prawo poprzez jego ewolucyjne nowelizacje i zmiany.

Spośród zdiagnozowanych przyczyn kryzysu w zagospodarowaniu przestrzennym wymienia się zarówno brak racjonalnej polityki przestrzennej, dysfunkcjonalny system planowania przestrzennego, wadliwe prawo, jak i kryzys zawodu urbanisty1, z tym że ten ostatni należy rozumieć szerzej – jako marginalizację wiedzy zawodowej w planowaniu przestrzennym.

Zatem odnowa planowania przestrzennego staje się koniecznością, jednym z warunków naprawy planowania jest stworzenie nowego prawa regulującego racjonalne gospodarowanie przestrzenią, a podstawą do wprowadzania tych zmian powinna być urbanistyczna wiedza teoretyczna i zawodowa.

Mówiąc o odnowie planowania przestrzennego i nowym prawie gospodarowania przestrzenią, trudno nie odnosić się do projektu Kodeksu urbanistyczno-budowlanego2, jednak odniesień tych nie należy traktować jako opinii czy oceny tego dokumentu.

CELE, ZADANIA I ZASADY GOSPODAROWANIA PRZESTRZENIĄ

Podstawą tworzenia każdego prawa jest przede wszystkim zdefiniowanie celów, jakiemu ma ono służyć. Zatem prawo regulujące gospodarowanie przestrzenią powinno wynikać z odpowiedzi na podstawowe pytania: jakie cele chcemy osiągnąć?, poprzez jakie zagospodarowanie przestrzeni?, przy jakich zasadach jej przekształceń?

Teoretycznie odpowiedzi powinny być znane, jako że są od dawna sformułowane w przepisach związanych z planowaniem przestrzennym, funkcjonują powszechnie. Jednak kodeks, ponownie definiując ogólne zasady gospodarowania przestrzenią w bardzo syntetycznym zapisie: „zasada zrównoważonego rozwoju jest podstawą gospodarowania przestrzenią przez władze publiczne, dążące poprzez osiąganie ładu przestrzennego do zapewnienia wysokiej jakości życia” [art. 4]3, mobilizuje do ogólnej refleksji i do uporządkowania pojęć związanych z celami i zadaniami planowania przestrzennego. Celem planowania przestrzennego jest zawsze wysoka jakość życia użytkowników przestrzeni, oczywiście w tym zakresie, w jakim ona na tę jakość wpływa. Zadaniem planowania przestrzennego jest realizacja tego celu poprzez takie kształtowanie przestrzeni, które nazwano ładem przestrzennym. Mimo to dążenie do wysokiej jakości życia poprzez ład w zagospodarowaniu przestrzeni musi podlegać ogólnym zasadom zrównoważonego rozwoju, co wynika wprost z zapisu ustawy zasadniczej [art. 5]4. Na poziomie tak ogólnie sformułowanych celów, zadań i zasad planowania przestrzennego wszystko wydaje się jasne i niebudzące wątpliwości. Ocena stanu zagospodarowania przestrzeni wskazuje jednak na brak ładu przestrzennego, a stosowanie zasad zrównoważonego rozwoju jest bardziej deklaracją zawartą we wszystkich dokumentach niż faktycznym kryterium ich tworzenia czy oceny. Konieczne wydaje się zatem podjęcie próby zdefiniowania czy doprecyzowania pojęć stanowiących podstawę dalszych zapisów prawa, nawet wtedy gdy sformułowanie precyzyjnej, „ostrej” definicji nie jest możliwe.

[1.] Zob. np. A. Kowalewski, Skutki i źródła chaosu urbanizacyjnego, [w:] Opinie i ekspertyzy na konferencję „O ekonomicznych stratach i społecznych kosztach niekontrolowanej urbanizacji w Polsce”, [Warszawa] 2014, http://www.kongresbudownictwa. pl/pliki/konferencja%20kongresu%202014.06.30.pdf, s. 4–10 (dostęp: 31 stycznia 2017).
[2.] Projekt ustawy – Kodeks urbanistyczno-budowlany, http://www.konsultacje.gov.pl/node/4338 (dostęp: 31 stycznia 2017).
[3.] Tamże.
[4.] Zob. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483, http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19970780483 (dostęp: 31 stycznia 2017).