Fot. E. Hevelke, M. Januszaniec, dzięki uprzejmości Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie

Planowanie

1 [56] 2017

15 | 04 | 2017

Planowanie. Odnowa (II)

Miasto społeczności lokalnych. „Partycypacja społeczna i współodpowiedzialność mieszkańców” to jedna z cech zrównoważonego miasta wymieniona we wspomnianym Manifeście zrównoważonego miasta22. Spojrzenie na miasto z perspektywy przede wszystkim społeczności lokalnej jest charakterystyczne dla Nowej Urbanistyki, co oddają już tytuły publikacji propagatorów tego ruchu, na przykład The New Urbanism, toward an architecture of community [Nowa Urbanistyka, w kierunku architektury wspólnoty]23 czy Architektura wspólnoty24. Léon Krier pisząc, że miasto nie rośnie przez hipertrofię, tylko przez zwielokrotnienie jednostek miejskich, w zasadzie kontynuuje ideę Jane Jacobs, która mówiła, że duże miasto to nie jest powiększone małe miasto. Badania na temat związków, jakie zachodzą pomiędzy grupami mieszkańców w przestrzeni w zależności od wielkości tych grup, są podstawą do określania wielkości lokalnej społeczności, która może skutecznie uczestniczyć w podejmowaniu decyzji o kształtowaniu swojej przestrzeni, mieć zapewnione warunki do życia o wysokiej jakości, a także aktywnie oddziaływać na funkcjonowanie swojego terytorium. Ta wiedza o społecznościach jest podstawą kształtowania struktury obszarów zurbanizowanych jako „miasta małych miast” lub „miejskich wiosek”, została również wykorzystana już na początku lat 40. XX wieku przez Patrica Abercrombiego do analizy Londynu w słynnym „Potato Plan”25.

Wielkość miasta w mieście, czyli liczebność grupy, która może konstytuować autonomiczną społeczność, w zależności od wielu uwarunkowań jest różna, natomiast występuje duża zgodność co do maksymalnej i minimalnej liczby jej mieszkańców26. Autonomiczność lokalnej społeczności wymaga między innymi wyposażenia mieszkańców w dostępne w zasięgu pieszego dojścia instytucje organizacji życia społeczności lokalnych, jak Victor Papanek27 nazywa obiekty infrastruktury społecznej – szkoły, przedszkola, domy kultury, siedziby władzy lokalnej, kościoły, parki i obiekty sportowe, a także sklepy i punkty usługowe.

Istotne dla kształtowania przestrzennej organizacji miasta w mieście są jego czytelne granice, tożsamość przestrzenna, a bezwzględnie lokalne centrum. Miasto małych miast to także miasto policentryczne, złożone z wielofunkcyjnych (o zróżnicowanych funkcjach wiodących) dzielnic powiązanych transportem publicznym, jak definiuje to Peter Calthorpe w swojej teorii TOD – Transit Oriented Development28, czyli w swobodnym tłumaczeniu „rozwoju opartego na transporcie publicznym”. Struktura terenów zurbanizowanych określająca wyodrębnienie lokalnych społeczności, w których wysoka jakość życia może być różnie – na miarę różnych oczekiwań i możliwości – kształtowana, daje szansę na zagospodarowanie przestrzeni projektowane zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju, podporządkowane ruchowi pieszych i transportowi publicznemu. Powyższe ogólne zasady kształtowania funkcjonalno-przestrzennej struktury terenów zurbanizowanych wspierają rozmaite standardy, które Zygmunt Ziobrowski nazywa urbanistycznymi wymiarami miast29. Wymierne cechy zagospodarowania przestrzennego decydujące o jakości życia to między innymi wskaźniki intensywności zabudowy, gęstości zaludnienia, minimalna powierzchnia terenu przeznaczona pod obiekty infrastruktury społecznej i zieleni parkowej przypadająca na mieszkańca oraz maksymalny dystans pieszego dojścia do tych obiektów, do lokalnego centrum, do przystanku transportu publicznego. Przykłady takich standardów można znaleźć zarówno w opracowaniach teoretycznych30, jak i w dokumentach planistycznych31. Planowanie przestrzenne oparte na wiedzy zawodowej powinno zatem zapewniać kształtowanie właśnie takiej struktury funkcjonalno- przestrzennej terenów urbanizacji.

Stan przestrzeni dowodzi jednak, że wiedza zawodowa nie wystarczyła do planowania dobrych warunków życia poprzez kształtowanie struktury terenów urbanizacji właśnie w formie małych miast i w odpowiednio „zwymiarowanych” standardach ładu przestrzennego. W projekcie Kodeksu znajdujemy „nakaz” kształtowania wielofunkcyjnych, zwartych, opartych na transporcie publicznym i ruchu pieszym struktur urbanistycznych, lecz już kolejne przepisy o podziale miasta na strefy zaprzeczają tej słusznej zasadzie. Pojawiająca się w projekcie zapowiedź ustanowienia standardów urbanistycznych jest właściwym krokiem w kierunku odnowy planowania, lecz dopóki standardy te nie zostaną określone, dopóty trudno ocenić jakość życia, którą planowanie przestrzenne będzie zapewniać. Projekt nowego prawa nie daje jasnej perspektywy co do zobligowania specjalistów od planowania do kształtowania miasta zgodnie ze współczesną wiedzą.


[22.] Zob. G. Haughton, C. Hunter, dz. cyt.
[23.] P. Katz, The New Urbanism, toward an architecture of community, New York: McGraw Hill, 1994.
[24.] L. Krier, Architektura wspólnoty, red. D.A. Thadani, P.J. Hetzel, przeł. P. Choynowski, Gdańsk: Słowo/obraz terytoria, 2011.
[25.] Abercrombie. The potato plan collection, http://www.christiaanse.arch.ethz.ch/index.php?page_id=474 (dostęp: 31 stycznia 2017).
[26.] Victor Papanek liczbę mieszkańców „ idealnego miasta”, które tworzy 10 do 20 sąsiedzkich jednostek o liczbie mieszkańców od 5000 do 10 000,  określa jako 50 000, a w zależności od uwarunkowań liczba ta może wynosić 20 000, ale nie więcej niż 100 000 (V. Papanek The green imperative – ecology and ethics in design and architecture, London: Thames & Hudson, 1995, s. 112). Leon Krier twierdzi, że autonomiczna dzielnica pojęta jako miasto w mieście nie powinna przekraczać liczby 10 000 mieszkańców (L . Krier, Architektura wspólnoty, red. D.A. Thadani, P.J. Hetzel, przeł. P.  Choynowski, Gdańsk: Słowo/obraz terytoria, 2011. s. 134–140), Cliff Moughtin analizując różne znaczenie przypisywane przez różnych autorów  pojęciu jednostki sąsiedzkiej, dzielnicy i miasta, także wymienia odpowiednio liczby mieszkańców 4000 do 7000, 18 000 do 22 000 i 100 000 (C.  Moughtin, Urban design. Green dimensions, second edition, Oxford: Architectural Press an Imprint of Elsevier, 2005, s. 161–162).
[27.] V. Papanek, The green imperative – ecology, and ethics in design and architecture, London: Thames & Hudson, 1995.
[28.] P. Cathorpe, dz. cyt.
[29.] Z. Ziobrowski, dz. cyt.
[30.] Zob. np. R. Dylewski, M. Nowakowski, M. Szopa, Poradnik urbanistyczny, Warszawa: Towarzystwo Urbanistów Polskich Oddział w Warszawie, 2003.
[31.] Np. Studium uwarunkowań…, dz. cyt.