Zrównoważony rozwój

3 [42] 2013

14 | 11 | 2014

Naturalne materiały – historia czy nadzieja?

W mojej ulubionej książce – Operating Manual for Spaceship Earth („Instrukcja obsługi Statku Kosmicznego Ziemia”) – Buckminster Fuller (1895−1983) wyobraził sobie Ziemię jako statek kosmiczny zaprojektowany tak dobrze, że możliwa jest na nim regeneracja życia pomimo występującego tam zjawiska entropii. Według Fullera Ziemia, podobnie jak samochód, jest przedmiotem mechanicznym: „tak samo musimy wymieniać olej, dolewać benzyny do baku i wody do chłodnicy, aby się zająć nią jako całością”1.

POLUTTO ALBO 10 PROBLEMÓW ŚRODOWISKA NATURALNEGO

Wydaje się jednak, że teraz, u progu trzeciego tysiąclecia, ten wyjątkowy pojazd zaczyna się psuć i że wkrótce trzeba będzie zmienić jego nazwę na „Polluto”2. Wzrastająca liczba mieszkańców planety i ich walka o wyższe standardy życia prowadzą do wywierania ogromnego wpływu na środowisko. Zacznijmy od wyliczenia problemów, wobec których stajemy:

  1. Zmiany klimatyczne − ramowa konwencja Organizacji Narodów Zjednoczonych na temat zmian klimatycznych definiuje je jako „zmiany, które można przypisać, wprost lub nie wprost, działalności ludzkiej prowadzącej do zmiany składu atmosfery ziemskiej, odbiegające od naturalnej zmienności klimatu obserwowanej w porównywalnych okresach”. Zmiany klimatyczne przejawiają się na wiele sposobów, w tym przez wzrost średnich temperatur, zmiany składu wód deszczowych, nieprzewidywalne zjawiska pogodowe czy wzrost poziomu mórz i oceanów spowodowany przez topnienie lodowców i czap polarnych3.
  2. Zanieczyszczenie środowiska − jest wynikiem działalności ludzi, używania paliw kopalnych, przemysłu i rolnictwa, które mają negatywny wpływ na ludzkie zdrowie i naturalną bioróżnorodność.
  3. Zanik warstwy ozonowej − warstwa ozonu znajduje się w stratosferze na wysokości 10−40 km i pochłania większość promieniowania UVB pochodzącego ze światła słonecznego. Jej zmniejszanie powodują związki chemiczne zawierające fluor, chlor i brom, które dostają się do atmosfery również wskutek działalności człowieka. Zanik warstwy ozonowej prowadzi do wzrostu promieniowania ultrafioletowego na powierzchni Ziemi, co ma niekorzystny wpływ na ekosystemy wodne i lądowe, strukturę łańcucha pokarmowego oraz ludzkie zdrowie. Wśród negatywnych konsekwencji tego procesu dla zdrowia człowieka należy wymienić nowotwory skóry, kataraktę i zaburzenia funkcjonowania układu odpornościowego4.
  4. Zasoby naturalne − stopniowe wyczerpywanie się nieodnawialnych zasobów naturalnych. Szacowana wielkość rezerw według danych British Petroleum to: gaz ziemny − 66 lat, węgiel − 180 lat, ropa naftowa − 45 lat. Jeśli chodzi o źródła odnawialne, to ich eksploatacja przebiega na nadmiernie wysokim poziomie.
  5. Woda (ilość i jakość) − niezrównoważone wykorzystywanie zasobów wody5 doprowadziło do jej krytycznych niedoborów w kilku regionach świata. Jeden na pięciu mieszkańców Ziemi nie ma stałego dostępu do wody pitnej, a nierówności w dostępie do wody i jej spożyciu stają się coraz głębsze. Jakość wody pogarsza się na skutek działalności człowieka, przede wszystkim zaś z powodu użycia nawozów sztucznych i pestycydów.
  6. Deforestacja (wylesianie) − do zmniejszania się obszarów leśnych dochodzi z wielu powodów: drewno i węgiel drzewny są wykorzystywane jako paliwo oraz stanowią cenny towar; pozyskane w wyniku wycinki lasów tereny służą jako pastwiska, ziemia uprawna lub obszary pod zabudowę mieszkalną. Niszczenie lasów bez ponownego zalesiania prowadzi do naruszenia naturalnych biotopów, utraty bioróżnorodności oraz wyjałowienia ziemi, gleba staje się też bardziej podatna na erozję. Szczególnie w obszarach tropikalnych deforestacja znacznie przyczynia się do zwiększenia emisji CO26.
  7. Degradacja gleby − urbanizacja, budownictwo, kopalnie, konflikty zbrojne, rolnictwo i wylesianie prowadzą do degradacji gleby7, problemu obejmującego zarówno erozję i zanieczyszczenie wierzchnich warstw gleby, jak i zanikanie oraz skażenie wód gruntowych. Może to prowadzić do niszczenia naturalnych biotopów i spadku żyzności gleby, zmiany współczynnika przepuszczalności gleby zwiększają zaś ryzyko powodzi. Utrata żyznej gleby prowadzi do obniżenia produkcji rolnej danego regionu, natomiast wywiewanie ziemi w procesie erozji powoduje zaburzenie lokalnego systemu wodnego.
  8. Odpady − światowa gospodarka jest oparta na wysokiej konsumpcji nieprzetworzonych materiałów8. W krajach członkowskich EEA (European Environment Agency) każdy mieszkaniec wytwarza w ciągu roku 4 tony odpadów, podczas gdy każdy mieszkaniec Unii Europejskiej jest odpowiedzialny za powstanie 520 kg domowych śmieci rocznie. Likwidacja odpadów może mieć negatywny wpływ na środowisko poprzez emisję do atmosfery, oddziaływanie na wody powierzchniowe i gruntowe. Przetwarzanie odpadów jest źródłem gazów cieplarnianych, przede wszystkim metanu, i przyczynia się do globalnych zmian klimatu. Odpady świadczą również o zużyciu dóbr naturalnych.
  9. Bioróżnorodność9 − utrata bioróżnorodności prowadzi do zmniejszenia zróżnicowania gatunków biologicznych: spadku ich liczby oraz wzrostu liczebności tych gatunków, które utraciły swoich naturalnych przeciwników. Wpływ człowieka na środowisko doprowadził do gwałtownej redukcji różnorodności, i to nawet na poziomie genetycznym. „Głównymi przyczynami są zmiany środowiska naturalnego spowodowane intensywnym działaniem systemów produkcji rolnej, budownictwem, funkcjonowaniem górnictwa odkrywkowego, nadmierną wycinką lasów oraz nadmierną eksploatacją oceanów, rzek, jezior i gleb, wprowadzaniem do ekosystemów obcych gatunków, skażeniem oraz − w coraz większym stopniu − globalną zmianą klimatyczną”10.
  10. Populacja − ludzka populacja od okresu epidemii czarnej śmierci panującej w XIV wieku stale rosła. Według ONZ w roku 2011 osiągnęła 7 miliardów ludzi i jest prawdopodobne, że do 2050 osiągnie – według różnych scenariuszy – 7,4, 8,9 lub 10,6 miliarda11. Brak równowagi ekonomicznej pomiędzy krajami rozwiniętymi a rozwijającymi się również jest zagrożeniem dla środowiska.

[1.] R. Buckminster Fuller, Operating Manual for Spaceship Earth, Baden: Lars Müller Publishers, 2008, s. 60.
[2.] Tamże, s. 80.
[3.] UNHCR: Climate Change, Natural Disasters and Human Displacement: Perspective of the UNHCR, Office of the United Nations High Commissioner for Refugees, 2008; www.unhcr.cz (dostęp: 8 sierpnia 2013).
[4.] G.J.M. Velders et al., Technical Report on Stratospheric Ozone Depletion, RIVM report 481505011.
[5.] W Unii Europejskiej 44% wody służy wytwarzaniu energii (przede wszystkim chłodzeniu), 24% jest wykorzystywane w rolnictwie, 21% – w publicznych wodociągach, a 11% – w produkcji przemysłowej. R. Collins, P. Kristensen, N. Thyssen, Water resources across Europe – confronting water scarcity and drought, Copenhagen: EEA, 2009.
[6.] Według IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) 20% antropogenicznej emisji CO2 do atmosfery jest rezultatem procesu deforestacji; zaktualizowane obliczenia podają 12% (por. G.R. van der Werf et al.,CO2 Emissions from Forest Loss, „Nature Geoscience”, Nr 737-738, 2009).
[7.] 12% powierzchni gleby w Europie zostało dotknięte erozją wodną, a 4% erozją wiatrową.
[8.] W krajach „starej Unii” spożycie per capita równa się 15−16 ton surowych materiałów, wśród nich najwięcej jest materiałów budowlanych, następnie paliw kopalnych oraz biomasy. Większość odpadów w UE jest składowana na wysypiskach śmieci (45%), chociaż coraz więcej odpadów jest przetwarzanych i spalanych w celu pozyskania energii (odpowiednio: 37% i 18%).
[9.] World Environmental Defence Fund w 1989 roku zdefiniował bioróżnorodność jako „bogactwo życia na Ziemi obejmujące miliony roślin, zwierząt i mikroorganizmów, w tym również geny, które one zawierają, oraz złożone ekosystemy tworzące środowisko naturalne”.
[10.] European Environment Agency: Biodiversity, www.eea.europa.eu (dostęp: 8 sierpnia 2013).
[11.] World Population to 2300, New York: United Nations 2004.