Fot. Smithson Family Foundation

Planowanie

1 [56] 2017

15 | 04 | 2017

Manifest powojennej urbanistyki (I)

Kontakt z naturą i dostęp do rekreacji to opisany w Karcie Ateńskiej ważny postulat modernistycznego planowania. Smithsonowie obudowując zieloną przestrzeń wielką jednostką mieszkalną, czynili z pustki pośrodku agorę i miejsce spotkań. Umiejscowione na co drugiej kondygnacji tarasy były pomyślane jako przedłużenie centralnej przestrzeni. Tym sposobem powstawała bardzo złożona, pozbawiona monotonii sfera życia społecznego zespołu mieszkaniowego. Wydzielenie przestrzeni dziedzińca oraz zastosowanie tarasów umożliwiało także wyeliminowanie transportu oraz niebezpieczeństw i uciążliwości z nim związanych z miejsc najważniejszych dla budowania relacji międzyludzkich. Samochody miały pozostać na zewnątrz osiedla, a wewnętrzny dziedziniec oraz tarasy miały być przestrzenią dostępną jedynie dla pieszych.

EMANCYPACYJNY WYMIAR POPKULTURY

Progresywny charakter projektu Smithsonowie postanowili podkreślić w jeszcze jeden, wówczas niekonwencjonalny, sposób. Ich projekt został przedstawiony przy użyciu fotomontaży. Na czarno-białe fotografie zburzonej dzielnicy projektanci nanieśli prostą kreską zarys proponowanych budynków. Uzupełnieniem projektu były fragmenty zdjęć pokazujące życie amerykańskich celebrytów, takich jak Marylin Monroe i jej ówczesny partner, były baseballista Joe DiMaggio. Siłą kultury amerykańskiej była między innymi jej masowość, brak klasowej dystynkcji oraz konsumpcyjny egalitaryzm. Na kontynencie europejskim, gdzie podziały klasowe były uderzająco silne, a kanały awansu mocno zawężone, demokratyczna kultura Ameryki oraz mit awansu według modelu „od pucybuta do milionera” nie mogły nie wzbudzić fascynacji.

Pochodzący z przemysłowych miast północnej Anglii Smithsonowie poznali się podczas studiów architektonicznych w Durham zaraz po wojnie. Obydwoje wywodzili się z robotniczego środowiska, którego biedę, tragedie i niedostatki lat wojny, a także poprzedzającego ją okresu, mieli okazję dobrze poznać. W tym krajobrazie społecznym amerykańska kultura popularna odcisnęła zaraz po wojnie bardzo silny ślad. To w Liverpoolu debiutowali przecież The Beatles. Sami Smithsonowie również byli piewcami progresywnych wartości kultury popularnej. Pod koniec lat 40., tuż po studiach przeprowadzili się do Londynu i zaangażowali w projekty nowych dzielnic mieszkaniowych. Obserwując z bliska proces realizacji takich założeń jak Churchill Gardens, mogli na bieżąco krytycznie rozpoznawać i testować możliwości modernistycznej planistyki. Ich projekt dla Golden Lane Estate był specyficznym manifestem i głosem na rzecz zmian lub głębokiej korekty nowoczesnej urbanistyki. Nawiązania do amerykańskiej popkultury tworzyły nowy język wizualny, mający budować uznanie dla projektu architektonicznego. Twórczość Smithsonów rozgrywała się na trzech poziomach. Sednem ich pracy były działania na rzecz zmian w rozumieniu procesów społecznych i urbanistycznych, a głównym narzędziem, jakim się posługiwali, było projektowanie architektoniczne, z kolei rozgłos przyniosły im działania artystyczne o silnym polemicznym charakterze. W środowisku architektonicznym Smithsonowie, którzy od początku lat 50. prowadzili swoją własną firmę, zaistnieli za sprawą kilku projektów publicznych. Tym przełomowym był oddany do użytku w 1954 roku budynek Smithdon High School w Hustanton w hrabstwie Norfolk. Zespół prostych brył o stalowej konstrukcji wypełnionej żółtą cegłą lub szkłem był w warunkach brytyjskich krokiem na miarę budowy kompleksu Bauhausu w Dessau trzy dekady wcześniej. Wielka Brytania zaraz po wojnie masowo inwestowała w szkolnictwo. W wielu miastach, które dotychczas kojarzone były głównie z przemysłem, jak Leeds lub Birmingham, zaczęto wznosić nowe kampusy uniwersyteckie. O ile Oxford lub Cambridge były postrzegane jako bastiony dawnego porządku i hierarchii, o tyle nowe kompleksy uczelniane robotniczych miast postrzegano jako miejsce narodzin nowych elit coraz bardziej egalitarnego społeczeństwa. Smithdon High School wyznaczył architektoniczny wzorzec dla licznej grupy projektów obiektów edukacyjnych, które wznoszono od lat 50. Sami Smithsonowie stali za częścią budynków zrealizowanego już w końcowej fazie tego edukacyjnego boomu kampusu uniwersyteckiego w Bath.

Innym równie ważnym dla debaty o architekturze publicznej na Wyspach Brytyjskich budynkiem autorstwa Smithsonów była siedziba tygodnika „The Economist”.  Zrealizowany pomiędzy 1959 i 1965 rokiem, powstał z myślą o prestiżowym piśmie o globalnych aspiracjach. Tak jak wiele firm i korporacji, także wydawnictw, inwestowało w powojennym USA w modernistyczne wysokościowce w centrach amerykańskich metropolii, tak wydawca „The Economist” próbował powtórzyć podobny zabieg, wznosząc brutalistyczny wieżowiec w bliskim sąsiedztwie pałacu Buckingham. Chociaż budynek ma zaledwie kilkanaście pięter, wyróżnia się gabarytem i formą na tle pobliskiej, niewysokiej i historycznej zabudowy. Dla Smithsonów był świetnym narzędziem na rzecz budowania akceptacji i zrozumienia dla nowej architektury.

czytaj dalej – Manifest powojennej urbanistyki (II)