Architektura wspólnoty

4 [51] 2015

12 | 07 | 2016

Laboratoria regeneracji miasta i terytorium (II)

 

DZIELNICA I WSPÓLNOTA WE WŁOSZECH: INA CASA ORAZ WKŁAD ADRIANA OLIVETTIEGO

Jednym z większych programów przedsięwziętych w Europie według zasad architektury wspólnoty jest włoski eksperyment INA Casa, rozpoczęty w 1949 roku. Program ten wiele zawdzięcza szwedzkim planom rozszerzenia miasta, powstałym kilka lat wcześniej. Ze skandynawskiej dzielnicy przejęto charakterystyczną autonomię osiedla, samowystarczalnego i zamkniętego. Szczególną wagę przywiązywano do zaprojektowania przestrzeni tak, by sprzyjała ona powstaniu wspólnoty wewnątrz czegoś, co pod każdym względem spełnia wszystkie wymogi podręcznikowej jednostki sąsiedzkiej. Serie podręczników8 zawierających przepisy, wskazówki oraz normy na użytek projektantów i gminnych komisji budowlanych do realizacji pojedynczych mieszkań, budynków i dzielnic, nie pozostawiają wątpliwości co do strategii, nawet jeśli strategia ta nie została przeprowadzona do końca, ponieważ musiano się dostosować do prywatnej polityki spekulacji gruntami, dla której dzielnice INA Casa pozostają marginesem. Właśnie z nich można jasno wyczytać strukturę osiedla, jego podstawowe ogniwo, z którego niezaprzeczalnie wynika intencja uczynienia z każdej dzielnicy wspólnoty.

Plan INA Casa, mimo iż stanowi najbardziej reprezentatywny przykład włoskiego podejścia do modelu jednostki sąsiedzkiej, teoretycznie I konceptualnie nie jest jednak jeszcze najlepiej rozpracowanym przypadkiem. Wynalazcą bowiem i promotorem modelu wspólnoty był Adriano Olivetti. Intelektualne dziedzictwo Olivettiego wpłynęło na niektóre programy budownictwa publicznego, choć w istocie niewiele było tych realizowanych pod jego oficjalnym patronatem. Olivetti rozpoczął swoją karierę już w latach 30. XX wieku; prowadząc własną firmę, stosował prekursorskie polityki opieki i kształcenia dla swoich pracowników. Polityki te przeniósł po wojnie do organów, których był członkiem, między innymi UNRRA Casas. Otoczył się także takimi osobowościami, jak Ludovico Quaroni, który przyjął jego idee i stał się czynnym budowniczym wspólnoty w kilku z najbardziej znanych planów okresu odbudowy. Wypróbowawszy swoją politykę najpierw w obrębie własnej firmy, Adriano Olivetti postanowił się zmierzyć z bardziej ambitnym i rozbudowanym przedsięwzięciem, kiedy stał się promotorem planu zagospodarowania przestrzennego doliny Aosty i Ivrei, opracowanego w latach 1936 i 1937, który – z racji niesprzyjających okoliczności historycznych – nie został przyjęty i wprowadzony w życie.

Realizacja koncepcji przyszła po wojnie – Olivetti został mianowany komisarzem wielu organów odbudowy, za pośrednictwem których mógł łatwo wcielić w życie swoją ideę wspólnoty w terytorium. Jedna z pierwszych takich realizacji powstała w Borgo La Martella, wiosce przy Materze, przeznaczonej dla mieszkańców słynnych Sassi. Ludovico Quaroni, włączony w projekt w 1949 roku, miał tu możliwość wcielenia w praktykę swoich refleksji na temat wspólnoty miejskiej i dzielnicy rozumianej jako paradygmat relacji między architekturą i urbanistyką, przestrzenią otwartą I zabudowaną, miastem fizycznym i społecznym. Dolina Aosty i terytorium wokół Ivrei były zatem pierwszym laboratorium planu społeczno‑ekonomicznego i osadniczego sformułowanego przez Olivettiego I współpracowników. Inicjatywy jak ta w Borgo La Martella były wprawdzie bardzo cenne, ale odosobnione. Brakowało jeszcze eksperymentu bardziej organicznego, zintegrowanego i zakrojonego na szerszą skalę. Z coraz większą nadzieją patrzono na Sardynię jako miejsce najlepiej nadające się do tego, by przeprowadzić radykalną reformę, do której dążył Movimento Comunita (Ruch Wspólnota)9. Plan wypracowano tak, by wyposażyć obszar wybrany dla eksperymentu w najważniejsze centra usługowe, wokół nich konstruując sieć drogową i uzupełniając funkcjonalną dystrybucję usług podstawowych poprzez ich usytuowanie w pomniejszych wioskach i miasteczkach. W centrum wioski miały się znaleźć wszystkie usługi potrzebne do życia społecznego i ekonomicznego wspólnoty znacznie większej niż ta zamieszkująca samą wieś. Wioski wyróżniają się na tle ortogonalnej kratownicy pól I dostosowują do ukształtowania terenu, sytuując się wzdłuż kilku podstawowych osi lub linii wybrzeża, tworząc w ten sposób projekty niemal mimetyczne, jak w przypadku wioski w Porto Conte, autorstwa Luigiego Figiniego I Gina Polliniego, którzy już współpracowali przy company town samego Olivettiego w Ivrei.

Szczególną wagę przywiązywano do obszarów wspólnych, zaplanowanych, by ułatwić spotkanie i społeczne relacje pomiędzy rodzinami – to nowoczesna synteza modelu architektonicznego wypracowanego na podstawie badań nad tradycyjnymi lokalnymi wsiami pasterskimi. Tak przeprowadzane doświadczenia kolonizacji powtarzano na całej wyspie. Była to konkretna próba zrównoważenia terytorium, znosząca polaryzację ekonomii, usług i ludności, która od zawsze działała na korzyść jedynie największych ośrodków. Niezależnie od tego, że nie wszystkie poszczególne programy, na skutek później podjętych decyzji, zostały zrealizowane do końca, obecny układ regionalny wiele zawdzięcza wizji Olivettiego.

Przedsięwzięcie Olivettiego jest jednym z najbardziej rozbudowanych i przeprowadzonych na szeroką skalę planów o otwartym powołaniu wspólnotowym i swoją inwencją o kilka dziesięcioleci wyprzedza najbardziej aktualne zagadnienia związane z odkrywaniem na nowo wartości osadnictwa. Długa epoka kolektywistycznych wizji, następujących po sobie niemal bez przerwy od początku wieku, w ostatniej ćwierci XX wieku na skutek globalizacji i afirmacji neoliberalizmu przechodzi głęboki kryzys i zdecydowany zastój. Ustaje wsparcie inicjatyw o charakterze spółdzielczym ze strony instytucji. Pozostaje tylko kilka okazjonalnych epizodów, które po raz kolejny, w zmienionym układzie, mają raczej charakter manifestu aniżeli pospolitej praktyki, jak to dawniej bywało. Upadek jakości terytorium, ogólne przebudzenie świadomości i poczucia odpowiedzialności oraz kryzysy, które naznaczyły, szczególnie w Europie Zachodniej, schyłek lat 90. i pierwszą dekadę XXI wieku, na nowo roznieciły zainteresowanie modelem rozwoju rozumianym jako sieć współpracujących z sobą wspólnot. Szkoły francuska i włoska na tej koncepcji opierają swoją definicję terytorium rozumianego jako produkt interakcji między środowiskiem i zamieszkującą je wspólnotą. Plany wypracowane w ciągu ostatnich lat pokazują tę zmianę myślenia.

Ogromny urok modelu, który miał najrozmaitsze odmiany realizacji aż do tych ostatnich, polega na wielkiej zdolności społecznej i środowiskowej, którą zakorzeniona w swoim kontekście wspólnota zawsze wykazywała. Model ten osiągnął chyba już wystarczającą dojrzałość, by pokonać ostatnie podejrzenia o wernakularyzm i oderwany od życia idealizm, pokazując się właśnie jako rozstrzygające narzędzie do rozwiązania problemów współczesności.

 

TŁUMACZENIE Z WŁOSKIEGO: EMILIANO RANOCCHI

[8.] W ich redagowaniu uczestniczyli wybitni włoscy architekci XX wieku, między innymi Mario Ridolfi i Adalberto Libera.
[9.] Movimento Comunita (Ruch Wspólnota) był włoską partią polityczną o orientacji liberalno‑demokratycznej, powstałą w Piemoncie w 1947 roku jako ruch kulturowy, zamieniony następnie przez Adriana Olivettiego w organizację polityczną.