Organiczność

4 [55] 2016

15 | 04 | 2017

Fałda (II)

DIAGRAMY I AFIRMACJA  FORMY SŁABEJ

Istnieją dwa wskaźniki wpływu teorii fałdy na projektowane. Pierwszy stanowi stosowanie diagramów jako fazy projektu. Diagramy dają możliwość opisania fałdy, ponieważ nie są ani czysto figuratywne, ani czysto abstrakcyjne, lecz generują słabe podobieństwo do konkretnych konstrukcji przestrzennych. Lynn za Deleuzem nazywa diagramy „czystymi schematycznymi stwierdzeniami”, od których można rozpocząć projektowanie. Jako przykład takiego stwierdzenia podaje on sekwencję liter A, Z, E, R, T w kolejności, w której występują w podręczniku do pisania na maszynie. Taka sekwencja dopuszcza i warunkuje powstanie wielu wariacji dla konkretnych konstrukcji lingwistycznych. Stwierdzenia te, czyli także diagramy, są „technikami machinalnymi”. Drugim wskaźnikiem wpływu teorii fałdy jest afirmacja formy słabej (odpowiadającej w klasyfikacji Juliusza Żórawskiego formie swobodnej). Uleganie procesowi fałdowania, czyli szczególna wrażliwość na uwarunkowania miejsca, zwykle prowadzi do niemożności utrzymania rygorystycznej, silnej formy (w klasyfikacji Żórawskiego – spoistej), nawet jeśli taką formę założono wstępnie na działce.

TEORIA NAUKOWA A TEORIA ARCHITEKTONICZNA

Na początku lat 90. Kipnis, analizując kilka ówczesnych projektów, wyprowadził zasady rodzącej się tendencji fałdowania w architekturze, dzięki zwróceniu uwagi, że właśnie w praktyce, a nie w teorii trzeba szukać źródła nowych nurtów w architekturze. Zasady te przedstawił w swoim opracowaniu „W stronę nowej architektury”13. Poszukując „nowego” w architekturze, najpierw czyni on spostrzeżenie, że dekonstrukcja (podobnie jak postmodernizm) nie zmienia istotnie uwarunkowań architektonicznych, a jedynie destabilizuje formy istniejące, czyli „przyspieszoną ewolucją zastępuje rewolucję”. Zauważa też, że wykorzystywane w dyskursie deleuzjańskim odniesienia „do teorii katastrof – geometrii transformacji przestrzeni wydarzeń – i do nowej Biologii […]” jakkolwiek prowokujące i bezcenne jako zasoby, nie są przyczyną powstawania „nowej architektury”. Przyczyna ta wyrasta całkowicie z konkretnych projektów i w ramach samej dyscypliny architektury.

Wśród projektów wykazujących przesunięcie zainteresowania z semiotyki (postmodernizm, dekonstrukcja) w stronę geometrii, topologii, przestrzeni i wydarzeń (fałdowanie), Kipnis wyróżnił dwa nurty, które nazwał DeFormacją i InFormacją. Oba opierają się na idei formotwórczej fałdowania projektu, ale według innych zasad, a ściślej: w oparciu o odmienne traktowanie uwarunkowań wewnętrznych i zewnętrznych (środowiskowych) projektu: przedrostek De akcentuje afiliacje zewnętrzne, a In wewnętrzne.

Nawiązując do teorii fałdy Deleuze’a, fałdowanie, czyli formowanie projektu w Deformacji odbywa się za pomocą afiliacji, która w praktyce projektowej – posługując się terminologią Kipnisa – powoduje „wygładzanie” wstępnej formy, przyjętej dla konkretnej architektury jako tzw. szczep, czyli zalążek projektu (odpowiednik nasienia w opisie Deleuza). Wybór szczepu – pierwszy etap projektu – jest indywidualnym, najbardziej niezależnym gestem architekta. Nazwanie tego „zalążka” projektu szczepem wskazuje na nieuniknioną inwazyjność architektury w stosunku do istniejącej działki oraz na ryzyko, że pierwszy pomysł może się nie sprawdzić (czyli „nie przyjąć”). W strategii DeFormacji forma szczepu jest przekształcana dzięki afiliacjom w formę abstrakcyjną, czyli abstrahującą od niej. Przekształcanie to ma na celu wygładzanie konfliktu z kontekstem i zapewnianie spójności z nim, a najczęściej realizuje się dzięki różnym metodom płynnej transformacji jednej formy w inną, zwłaszcza bazujących na niedokładnej geometrii i powierzchni nierozwijalnych.

Z kolei strategia InFormacji polega na przekształcaniu działki szczepu poprzez zamykanie w jednej neutralnej, odpowiednio obszernej formie rozproszonych na niej, wielorakich uwarunkowań. We wnętrzu działki powstają liczne „pustki” i „niedopasowania”, które Kipnis nazywa przestrzeniami resztkowymi, a które są aktywizowane przez program (np. projekcję). InFormacja pomniejsza związek afiliacji ze środowiskiem zewnętrznym, skupiając się na afiliacjach z bodźcami wewnętrznymi projektu: programowymi oraz instytucjonalnymi.

Obie te strategie akcentują w projektowaniu rolę pracy na przekrojach, ponadto wykorzystują układ form „pudełko w pudełku”, podkreślają całkowite wykorzystanie przestrzeni resztkowych (zgodnie z zasadą, że międzyfałda także jest fałdą) i wreszcie unikają ornamentyki, figuratywności oraz ilustracyjności.

Podsumowując swoją analizę projektów, które zaliczył do De- ­ i InFormacji, Kipnis przyznaje, iż „nie można zaprzeczyć, że istnieje potężne współbrzmienie między polem oddziaływania poszukiwanym przez te architektury i różnymi sformułowaniami Deleuze’a i Guattariego w Tysiącu plateau czy Deleuze’a w Fałdzie. Świadczy o tym sama liczba terminów, które literatura architektoniczna zapożyczyła od dyskursu deleuzjańskiego (afiliacja, giętkość, gładka i prążkowana przestrzeń itd.), by nie wspomnieć o takim przykładzie jak «wspólna tematyka fałdowania»”14. Kipnis dodaje jednak, że „przy całej owocności tego dialogu, są koszty, na które należy uważać. Ogólnie wiązanie jakiejkolwiek architektury z jakąś filozofią lub teorią podtrzymuje silną, lecz podejrzaną tradycję, w której architekturę rozumie się jako stosowaną praktykę. W tej tradycji miarą architektonicznego projektu jest bardziej stopień, w jakim egzemplifikuje on jakąś teorię filozofii niż stopień, w jakim produkuje ciągle nowe efekty architektoniczne; w rezultacie zaś, generatywna siła samych dla siebie efektów projektu zostaje podporządkowana ograniczonej zdolności architektury do produkowania efektów filozoficznych (lub teoretycznych)”15.


[13.] J. Kipnis, Towards a New Architecture, dz. cyt. Propozycje polskiej terminologii Kipnisa autorstwa J.K. Lenartowicza.
[14.] J. Kipnis, Towards a New Architecture, dz. cyt. Polskie tłumaczenie Deleuze’a i Guattariego: G. Deleuze, F. Guattari, Tysiąc plateau, red. J. Bednarek, Warszawa: Fundacja Bęc Zmiana, 2015.
[15.] J. Kipnis, Towards a New Architecture, dz. cyt.