S. Giedion, Przestrzeń, architektura i czas, Warszawa: PIW, 1968.

Mity modernizmu

3 [50] 2015

12 | 07 | 2016

 ­Mechanizacja  przejmuje władzę

 

Wraz z planem Marshalla i początkiem zimnej wojny zmienia się status amerykanizmu. Przyszedł czas na bezpośrednie wprowadzenie amerykańskiego stylu konsump­cji i organizacji terytorium. Miejsce idealistycznych odniesień do Ameryki, której obecność w codziennej polityce i konsumpcji stała się wręcz natarczywa, zajmuje bezpośrednie przekształcanie europejskiej przestrzeni. W drugim etapie powojennym postawa poszczególnych krajów zaczyna się jednak różnicować. Francja jest zafascynowana produktywnością i uprzemysłowieniem, Rosja skupia się na naśladowaniu drapaczy chmur, brytyjskich architektów interesuje zaś amerykański kraj­obraz, kultura popularna i technika.

WŁADZA MECHANIZACJI

Jeden z najbardziej znaczących przejawów powojennego amerykanizmu, jakim jest książka Sigfrieda Giediona Mechanization Takes Command [Mechanizacja przejmuje władzę, 1948], sytuuje się na płaszczyźnie historii. Praca ta odniosła natychmiastowy i trwały sukces, a jej autor – inżynier, historyk sztuki, propagator nowoczesnej architektury, nadzorca inwestycji budowlanych i przedsiębiorca pracujący dla Wohnbedarf AG – cierpliwie i rzetelnie analizuje w niej formy amerykańskiego przemysłu oraz tamtejsze metody mechanizacji rolnictwa i życia domowego.

Książka Giediona opiera się na badaniach przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych w archiwach spółek McCormick, Westing­house i General Electric oraz w zasobach Patent ­Office, których makiety – ocalałe po remanencie w roku 1926 – zostały drobiazgowo przeanalizowane. Giedion pisze książkę w latach 1941–1945, kiedy przebywa w Stanach Zjednoczonych i uczestniczy w debacie na temat „nowej monumentalności”1. Pomysł na analizę całej amerykańskiej kultury przemysłowej pojawia się już jednak w projekcie ­badawczym Zur Entstehung des heutigen Menschen, który Giedion formułuje między 1928 a 1936 rokiem2, a który zostaje dopracowany w trakcie badań w Stanach Zjednoczonych po roku 1937. Już w Bauen in Frankreich (1928) Giedion interesuje się, także w odniesieniu do Ameryki, teorią „stałych cech narodowych”, według której architektura jest powiązana ze „strukturą społeczną” każdego kraju. Francuskiemu „temperamentowi konstrukcyjnemu” odpowiada na przykład „organizacyjna zdolność” Amerykanów czy też „rzemieślnicza twórczość” Holendrów… W opublikowanej w 1941 roku pracy Space, Time, and Architecture (pol. wyd. Przestrzeń, czas, architektura), której chronologiczna struktura została częściowo zapożyczona z książki Richarda J. Neutry Amerika, Giedion, badając genealogię metalowych konstrukcji szkoły chicagowskiej, podkreśla znaczenie balloon frame i stara się „ukazać przepaść, jaka oddziela myśl od wrażliwości”3.

Idea Mechanizacji już na samym początku zostaje odniesiona do okoliczności powojennych – „nadchodząca epoka będzie epoką szeroko rozumianej reorganizacji”, a stojące przed nią zadanie to „rehabilitacja ludzkich wartości”. Giedion chce więc „pójść dalej”, „sięgnąć do samych źródeł” rozdźwięku „myśli i wrażliwości”. Nigdzie „tak wyraźnie” jak w Stanach Zjednoczonych nie da się unaocznić „ewolucji mechanizacji, od jej narodzin aż po rolę, jaką odgrywa obecnie”, gdyż w tym kraju „mechanizacja jest ściśle powiązana ze sposobem życia i myślenia”4. Przeformułowane zostaje też pojęcie „stałej cechy narodowej”, a cała opowieść Giediona kroczy drogą „anonimowej historii” i ignoruje tradycyjne tematy tego typu narracji, choć tu i ówdzie przewijają się postaci wynalazców czy inżynierów5.

Stosownie do sposobu prezentacji zapoczątkowanego w Bauen in Frankreich, istotną funkcję w wywodzie pełni składnik wizualny. Zachowano komentarze od redakcji dla „pospiesznego czytelnika”, a kluczową rolę w artykulacji słowa i obrazu odgrywają Herbert Bayer i ­Laszlo Moholy­‑Nagy. Podobnie jak w Przestrzeni, czasie i architekturze, w całej książce obecne są sztuki wizualne, zwłaszcza odwołania do wystawy Cubism and Abstract Art w Museum of Modern Art w Nowym Jorku, choć zestawienia prac Klee, Kandinsky’ego, Caldera, Légera czy Ozenfanta i fotografii Buñuela z obrazami mechanizmów sprawiają niekiedy wrażenie wymuszonych6. Trzydzieści pięć lat później Hans Magnus Enzensberger będzie podkreślał „wyjątkową inteligencję wizualną” autora, którego porównuje do historyków i antropologów jak Norbert Elias czy Walter Benjamin7.

Bauen in Frankreich „anonimowym” wymiarem, który interesował Giediona, było budownictwo – „nieświadomość architektury”. Pisał on wtedy, że „budowniczy dąży do formy anonimowej i zarazem zbiorowej”8. Teraz nie chodzi już o odsłonięcie ukrytych za architektami inżynierów, lecz o analizę „narzędzi, które ukształtowały nasz obecny styl życia”. Elementem zbiorowym są zalewające Europę amerykańskie wyroby przemysłowe, Giedion twierdzi bowiem, że „wszystkie drobne przedmioty, o których będzie tu mowa, zrewolucjonizowały nasze życie we wszystkich jego aspek­tach”9. W odróżnieniu jednak od Adolfa Loosa za najbardziej inspirujące z anonimowych dzieł uznaje wytwory nie tradycji, lecz innowacji.

W punkcie wyjścia analizy prowadzonej „wyłącznie z ludzkiego punktu widzenia” Giedion umieszcza „przede wszystkim koncept ruchu, stojący u podstaw wszelkiej mechanizacji. Później pojawi się ręka, nieodwołalnie już wyeliminowana, i wreszcie mechanizacja pojmowana jako osobne zjawisko”. Utożsamienie tych strukturyzujących historię etapów z przestrzenią amerykańską jest od razu oczywiste. Giedion wyraźnie wskazuje, że „zanik rozwiniętego rzemiosła wyznacza początek mechanizacji na wielką skalę” oraz że „przejście to dokonuje się w drugiej połowie XIX wieku w Ameryce”. W dalszych rozważaniach podkreśla, że „taśma montażowa od samego początku była instytucją amerykańską”10 oraz że w dziedzinie mechanizacji robót domowych i „skomplikowanych prac” „oba zjawiska najłatwiej zaobserwować w Ameryce”11. Chcąc uchwycić i rozpoznać historyczne zmiany, Giedion wybiera podejścia „typologiczne”, „wertykalne”, które przeciwstawia horyzontalnej „historii stylów”. Tę diachroniczną metodę można by porównać do analiz Gilberta Simondona dotyczących przejścia od przedmiotu abstrakcyjnego do konkretnego12, zwłaszcza kiedy Giedion pisze: „Uznaliśmy, że warto prześledzić ewolucję zjawisk czy też odczytać ich linie życia w długim okresie. Wertykalne cięcia pozwalają zaobserwować organiczne przekształcenia danego typu”13.


[1.] S. Giedion, F. Léger, J.L. Sert, Nine points on Monumenta­lity [1943], [w:] S. Giedion, Architecture, you and me, Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1958, s. 48–52.
[2.] S. Georgiadis, Sigfried Giedion, eine intellektuelle Biographie, Zurich: gta/Ammann Verlag, 1989, s. 169.
[3.] S. Giedion, Przestrzeń, czas, architektura, Warszawa: PWN, 1968, s. 15.
[4.] Tenże, Mechanization Takes Command: a contribution to anonymous history, New York: Oxford University Press, 1948, s. V. Francuskie wydanie: La mécanisation au pouvoir, Paris: CCI/Centre Georges Pompidou, 1980; włoskie tłumaczenie ukazuje się w roku 1962, na niemiecki przekład trzeba będzie czekać zaś blisko trzydzieści pięć lat: Die Herrschaft der Mechanisierung: ein Beitrag zur anonymen Geschichte, Frankfurt am Main: Athenäum Verlag, 1982. Polskiego tłumaczenia nadal nie ma. [przyp. red.].
[5.] D. Huber, C. Lichtenstein, Das Nadelöhr der anonymen Geschichte, [w:] Sigfried Giedion 1888–1968. Der Entwurf einer moderner Tradition, Zurich: Ammann Verlag, 1989. M. Steinman, Die Mechanisierung der Wohnung und die „machine à ha­­biter”, [w:] Avant Garde und Industrie, ed. S. von Moos, Ch. Smeenk, Delft: Delft University Press, 1983, s. 135–149.
[6.] W wydaniu amerykańskim mamy pięćset ilustracji, w wersji francuskiej zaś – tylko trzysta sześćdziesiąt siedem…
[7.] H.M. Enzensberger, Unheimliche Fortschritte, „Der Spiegel” 1983, nr 6, s. 196–201. W posłowiu do niemieckiego wy­dania Stanislaus von Moos porównuje z kolei książkę do „powieści ilustrowanej” – formy charakterystycznej dla kultury przemysłowej: „Nachwort”, [w:] Die Herrschaft der Mechanisierung…
[8.] S. Giedion, Bauen in Frankreich, s. 10.
[9.] Tenże, Mechanization Takes Command…, s. 2.
[10.] Tamże, s. 5.
[11.] Tamże, s. 9.
[12.] G. Simondon, Du mode d’existence des objets techniques, Paris: Aubier, 1989 (1958).
[13.] S. Giedion, Mechanization Takes Command…, s. 11.